کلیات آموزش مفاهیم شناختی، در مطلبی با عنوان ملاحظات کلی در آموزش مفاهیم شناختی آمده است که بهتر است قبل از مطالعه ى این مطلب، آن را از نظر بگذرانید.
بارها گفته شد که آموزش مفاهیم شناختی دارای سه مرحله است. در مرحله ى اول، هدف، جلب توجه کودک به مفهوم مورد آموزش و ایجاد حسی از آن مفهوم برای کودک، همچنین کمک به او برای تمایز قائل شدن بین انواع مختلف آن مفهوم است. مراحل دوم و سوم به ترتیب نامگذاری و بیان هستند. آموزش اول و آخر دیداری را مثل آموزش همه ى مفاهیم شناختی از ایستگاه جلب توجه کودک به این مفاهیم آغاز می کنیم؛ پس در ابتدا به فعالیت هایی خواهیم پرداخت که امکان این جلب توجه را برای ما فراهم می کنند.
استفاده از صف یکی از مواردی است که به خوبی می تواند مفهوم اول و آخر را به خورد کودکان بدهد؛ یعنی باعث شود که آنها این مفهوم را حس و در واقع تجربه کنند و با آن مواجه شوند. استفاده از صف، به شکل های مختلف قابل انجام است. مثلاً می توانیم بچه ها را به صف کرده و از آنها بخواهیم که برای انجام کاری مثلاً گرفتن چیزی از معلم یا کشیدن خطی روی وایت برد یا هر کار دیگری، به ترتیبی که در صف دارند عمل کنند. شکل دیگر کار می تواند اینگونه باشد که هر کدام از بچه ها باید یک فعالیت کوچک را چند بار انجام دهند. برای این کار آنها را در یک صف مرتب می کنیم و از نفر اول صف می خواهیم که کار مورد نظر را یک بار انجام داده و سپس به آخر صف برود. برای هر کدام از بچه ها این کار را تکرار می کنیم تا زمانی که همه ى بچه ها یک بار این کار را انجام دهند. سپس برای بار دوم یا سوم یا هر چند بار که بخواهیم این عمل را تکرار می کنیم. مثلاً اگر کار مورد نظر کشیدن خطی روی وایت برد باشد، پس از آن که بچهها را به صف کردیم، از نفر اول صف میخواهیم که به وایت برد نزدیک شده و خطی روی آن بکشد و سپس به آخر صف برود. نفر بعدی که در ابتدای صف قرار می گیرد باید همین کار را تکرار کند و به همین ترتیب باقی نفرات؛ تا زمانی که اولین نفری که این کار را انجام داد، دوباره در ابتدای صف قرار بگیرد. برای بار دوم این سیکل را تکرار می کنیم و اگر لازم بود برای بار سوم و چهارم.
نوع دیگر فعالیت که قابلیت درگیر کردن کودک با مفاهیم اول و آخر را دارد، استفاده از اسباب بازی ها برای این منظور است. می توانیم این گونه عمل کنیم که یک مسیر دایره ای شکل با استفاده از مقوا یا چیزی مثل آن بسازیم. در بخشی از این مسیر، پل قرار می دهیم. مثلاً می توانیم در بخشی از این مسیر روی مقوا پلی را نقاشی کنیم یا فرض کنید مسیر را به شکل یک نیم دایره ساخته و دو سر آزاد نیم دایره را با مقوایی مستطیل شکل که عرض آن معادل عرض مسیر نیم دایره ای شکل باشد به هم وصل کنیم. بر روی این مستطیل، پل را نقاشی کنیم یا رنگ این مستطیل را نسبت به بخش نیم دایره ای مسیر متفاوت در نظر بگیریم و با کودک قرارداد کنیم که این بخش از مسیر یک پل است یا حتی می توانیم با استفاده از مقوا چیزی شبیه یک پل بسازیم و در بخشی از مسیر قرار دهیم. پس از آن میتوانیم از تعدادی ماشین های اسباب بازی کوچک یا حتی مکعبها یا لگوها به عنوان ماشین استفاده کنیم و آنها را در ورودی پل به صورت صف قرار دهیم. کار را به این شکل ادامه می دهیم که با کودک قرارداد می کنیم که هر ماشینی که در ابتدای صف قرار بگیرد را از پل عبور دهد و پس از آن با طی کردن باقی مسیر آن را در انتهای صف ماشینها قرار دهد. سپس نوبت به ماشین بعدی که در ابتدای صف قرار می گیرد می رسد و کار به همین ترتیب ادامه پیدا می کند. در حین کار میتوانیم به مفاهیم اول و آخر اشاره کنیم.
استفاده از مسابقه و خط پایان و رسیدن به خط پایان هم از جمله فعالیتهایی است که میتواند کودک را با مفاهیم اول و آخر دیداری درگیر کند؛ یا فعالیتی که همه ى بچه ها را درگیر آن می کنیم و با آنها قرارداد می کنیم که هر کس سعی کند کار خود را زودتر از بقیه به پایان برساند. میتوانیم بخش دیگری هم به این فعالیت اضافه کنیم. به این شکل که با آنها قرارداد کنیم که هر کس که کارش را به پایان رساند مثلاً به جلوی کلاس بیاید و در صف بایستد. اگر کسی در صف نباشد کودک به عنوان نفر اول صف در جلوی کلاس می ایستد و در صورتی که کسی در صف باشد کودک باید پشت سر او در صف اضافه شود. میتوانیم زمانی که کسی زودتر از همه کار را به پایان رساند و به جلوی کلاس آمد کلمه اول را بگوییم یا بگوییم فلانی نفر اول شده است.
میتوانیم از فعالیت های در فضای باز کمک بگیریم. فعالیتی مثل آنچه که با ماشین ها انجام دادیم را می توانیم با خود بچه ها انجام دهیم. یعنی در فضای باز، مسیری برای آنها مشخص کنیم و بخشی از این مسیر، از بقیه ی مسیر متفاوت باشد و آن را پل بنامیم. بچه ها قبل از پل به صورت صف قرار می گیرند و کسی که در جلوی صف قرار دارد، ابتدا از پل عبور می کند و با طی کردن بقیه ى مسیر به انتهای صف می رود. سپس کس دیگری که در ابتدای صف قرار می گیرد از پل عبور می کند و با طی کردن بقیه ى مسیر به انتهای صف می رود و به همین ترتیب کار ادامه پیدا میکند. همچنین می توانیم از بچه ها بخواهیم هرکدام، قسمت پشتی پیراهن نفر جلویی را بگیرد و به این شکل، کل بچه ها نقش یک قطار را بازی کنند و بر روی مسیری که برای آنها معلوم کردیم که البته یک پل هم دارد حرکت کنند. در شروع کار، قطار در ابتدای پل قرار می گیرد و زمانی که ما اجازه ى شروع کار را دادیم حرکت کرده و از پل عبور می کند و با طی کردن بقیه ى مسیر، دوباره در ابتدای پل قرار می گیرد. اما این بار قبل از اینکه از پل عبور کند باید توقف کوتاهی داشته باشند که طی آن نفر اول صف به آخر صف می رود و بعد از آن، بچه ها از پل عبور کرده و بقیه ى مسیر را طی کرده و دوباره به ابتدای پل می رسند و باز هم توقف کوتاهی خواهند داشت و به همین ترتیب کار ادامه پیدا می کند تا همه ی بچه ها حداقل یک بار در ابتدای صف قرار بگیرند.
در حین انجام کار می توانیم از واژه های نوبت، اول و آخر استفاده کنیم.
برای عینی تر کردن مفاهیم اول و آخر، می توانیم به نفرات اول و آخر صف، لباس های متفاوتی نسبت به هم و نسبت به بقیه ى بچه ها بپوشانیم. حتی میتوانیم به بچه هایی که در جای دوم تا یکی مانده به آخر صف قرار میگیرند هم لباس یا کاور همرنگی بپوشانیم. به این ترتیب، هر کس که قرار است در هر یک از این سه جایگاه، یعنی اول صف، آخر صف یا در جایی غیر از اول و آخر صف قرار بگیرد، می بایست کاور مخصوص به آن جایگاه را بپوشد و در مورد نفر اول و آخر صف، به اول بودن و آخر بودن آنها تأکید میکنیم و کلمه ى اول و آخر را به زبان می آوریم.
فعالیت دیگر می تواند اینگونه باشد که بچه ها در یک صف به شکلی که هر کدام، قسمت پشتی پیراهن نفر جلوی خود را گرفته است قرار می گیرند. در اینجا بچه ها قرار است که نقش یک کرم غول پیکر را بازی کنند که هر کدام از آنها بخشی از این کرم را می سازد. نفر جلوی صف، نقش سر و دهان کرم را دارد. بقیه ى بچه ها تا قبل از نفر آخر، نقش تن و نفر آخر، نقش دم کرم را خواهد داشت. میتوانیم برای نفر اول، یک ماسک با استفاده از مقوا بسازیم که شبیه به سر یک کرم باشد و برای نفر آخر، چیزی مثل دم قرار دهیم. فعالیت به این شکل است که ما تعدادی خوراکی آماده میکنیم و آنها را در ظرفی قرار می دهیم و در دست گرفته و در جایی می ایستیم. بچه ها باید مسیر مشخصی را طی کرده و به طرف ما آمده و وقتی به ما رسیدند توقف کنند. در این لحظه، ما یکی از آن خوراکی ها را در دهان نفر اول صف که همان سر کرم است قرار میدهیم و به او فرصت میدهیم که آن را بخورد. سپس نفر اول صف به آخر صف رفته و نقش دم کرم را به خود می گیرد و نفر بعدی که در ابتدای صف قرار می گیرد سر کرم خواهد بود. نفرات اول و آخر صف، ماسک ها و تجهیزات مختص به خودشان را نصب و دوباره حرکت را آغاز میکنند و پس از آن که مدتی در محیط که بهتر است فضای باز باشد حرکت کردند، به سمت ما می آیند و همان داستان غذا خوردن کرم و سپس تغییر کردن سر آن تکرار می شود.
این فعالیت را می توانیم به شکل دیگری هم انجام دهیم. به این شکل که با استفاده از مقوا، به تعداد بچه های کلاس، دایره هایی به قطر ۵ سانتی متر می سازیم و با کنار هم قرار دادن و چسباندن دایره ها یک کرم درست می کنیم. روی دایره ای که به عنوان سر کرم در نظر گرفتیم چشم و دهان و روی دایره هایی که به عنوان تنه ى کرم هستند پا می کشیم. دایره ی آخر را به حال خود می گذاریم و چیزی روی آن نقاشی نمی کنیم. بعد از آن، روی هر کدام از این دایره ها یک عکس سه در چهار از یک دانش آموز می چسبانیم؛ به شکلی که این عکس به راحتی قابل جدا کردن و چسباندن به دایره ی دیگری باشد. تا اینجا ما یک کرم خواهیم داشت که از چند دایره ی مقوایی که روی هر کدام از آنها یک عکس سه در چهار دانش آموز به خصوصی چسبانده شده است ساخته شده است.
حال فعالیت اصلی را آغاز می کنیم. به این شکل که مثل قبل که تعدادی خوراکی آماده کرده بودیم، تعدادی خوراکی آماده می کنیم و کرم را در جلوی کلاس در جایی که به راحتی برای همه قابل دیدن باشد قرار می دهیم. داستان کوتاه و قابل فهمی از این کرم برای بچهها می گوییم و بیان می کنیم که این کرم، گرسنه است و می خواهد غذا بخورد. از بچه ها می خواهیم دانش آموزی که عکس او روی سر کرم چسبانده شده است را پیدا کنند. سپس آن دانش آموز که در واقع نقش سرکرم را دارد، از ما یک خوراکی کوچک دریافت می کند و می خورد. به او فرصت می دهیم که خوراکی را بدون عجله بخورد. سپس یک نفر دیگر را به صورت تصادفی انتخاب می کنیم که نقش سر کرم را بر عهده بگیرد و نام او را گفته و عکس او را با عکس چسبیده شده روی سر کرم جابجا می کنیم و حالا این دانش آموز به عنوان سر کرم مستحق خوردن غذا است! این سیکل را تا زمانی که همه ى بچه ها حداقل یک بار به عنوان سر کرم ایفای نقش کنند ادامه می دهیم. همچنین می توانیم برای بقیه ى بچه ها که نقش تن و دم کرم را بازی می کنند هم وظایف و فعالیت هایی در نظر بگیریم. مثلاً به آنها بگوییم که حالا کرم در حال راه رفتن است و از بچه هایی که نقش تنه ى کرم را دارند بخواهیم که بایستند و درجا راه بروند و از کسی که نقش دم را دارد بخواهیم که مثلاً تنش را به سمت چپ و راست حرکت دهد.
در حین فعالیت در موارد مقتضی می توانیم از واژه های اول و آخر استفاده کنیم.
فعالیت دیگر می تواند این باشد که چیزی شبیه به کرمی که با مقوا های دایره ای شکل ساخته بودیم می سازیم. با این تفاوت که این بار به جای شکل دایره از شکل مستطیل استفاده می کنیم و دو دایره ی مقوایی کوچک به عنوان چرخ، به قسمت پایین هر کدام از مستطیل ها می چسبانیم. این قرار است نقش قطار را برای ما داشته باشد.
روی هر کدام از مستطیل ها می توانیم چیزی مثل پنجره ى قطار نقاشی کنیم. بعد از آن، روی هر کدام از مستطیل ها یک عکس سه در چهار از یک دانش آموز می چسبانیم. یعنی روی هر مستطیل، یک عکس از یک دانش آموز به خصوص خواهیم داشت. سپس روی وایت برد، دو خط موازی به صورت افقی رسم می کنیم که به عنوان تونل، ایفای نقش خواهند کرد. قطار مذکور را روی وایت برد حرکت داده و به آرامی از تونل عبور می دهیم. سپس از بچه ها می پرسیم که اول چه کسی وارد تونل شد؟ منظور ما این است که اول عکس چه کسی از بین دو خط موازی عبور کرد؟ فعالیت را با جابجا کردن عکس روی مستطیل جلویی با یکی از مستطیل ها تکرار می کنیم. همچنین میتوانیم از بچهها هم بخواهیم که به جای ما قطار را روی وایت برد حرکت دهند.
همچنانکه در بخشهای دیگر اشاره شد، برخی از فعالیتها که در مسیر آموزش مفاهیم شناختی از آنها استفاده میکنیم برای جلب توجه کودک به آن مفهوم و ایجاد تجربه و حس زندهای از آن مفهوم برای او، مورد استفاده قرار میگیرند و بیشترین تاثیر آنها در این زمینه است. اما برخی دیگر از فعالیتها بیشتر بر متمایز کردن مقادیر مختلف یک ویژگی یا شکلهای مختلف یک مفهوم متمرکز هستند. در این بخش به برخی از فعالیتهای دسته ى اخیر یعنی آنهایی که بر ایجاد تمایز بین شکلهای مختلف یک مفهوم تأکید میکنند میپردازم.
