بهتر است قبل از مطالعه ى این مطلب، این صفحه را مطالعه کنید.
همچنانکه بارها گفته شد، آموزش مفاهیم شناختی در سه مرحله قابل انجام است. در مرحله ى اول، ما به دنبال جلب توجه کودک به مفاهیم مورد آموزش و کمک به او به منظور تمایز قائل شدن بین مقادیر مختلف ویژگی ها و شکلهای مختلف مفهوم مورد آموزش هستیم. در مرحله ى دوم، به سراغ نامگذاری میرویم؛ یعنی به کودک یاد میدهیم که روی مفهوم مورد نظر، اسمی بگذارد و با شنیدن این اسم، بتواند به مفهوم مورد نظر اشاره کند. در مرحله ى سوم به او میآموزیم که اسم آموخته شده را در شرایط مناسب به کار برده و بیان کند.
در ابتدا به فعالیتهایى اشاره میکنم که قابلیت جلب کردن توجه کودک به مفهوم بزرگ و کوچک را دارند و نیز به او کمک میکنند تا بتواند بین این دو مفهوم تمایز قائل شود و آن ها را از هم تفکیک کند.
از جمله فعالیت هایی که به خوبی میتوانند توجه کودک را به اندازه ی اشیاء و بزرگی و کوچکی آنها جلب کنند، فعالیتهایی هستند که طی آنها، اندازه ى یک شیء تغییر می کند. مثلاً باد کردن بادکنک. فعالیتی که در ادامه شرح داده می شود هم از این دسته است.
با استفاده از مقوا یا کارتن چند حلقه و یک دایره مانند آنچه در شکل می بینید می سازیم. سپس هر کدام از آنها را در جاهای مختلف کلاس یا فضای بازی قرار می دهیم و از کودک می خواهیم که یکی یکی به سراغ آنها رفته و در جایی که ما برایش مشخص کردیم آنها را سر هم کند. اینکه کودک سراغ کدام حلقه برود را ما برایش معلوم می کنیم. فعالیت را به نحوی انجام می دهیم که توجه کودک به تغییر اندازه و بزرگ شدن تدریجی دایره ی در حال ساخت، جلب شود. پس به طور خلاصه روند فعالیت اینگونه خواهد بود که ما یکی از حلقهها که از بقیه کوچکتر است را به کودک نشان میدهیم و کودک به سراغ آن حلقه رفته و آن را برداشته و به طرف جایی که برای سر هم کردن آنها معلوم کردیم می رود. در آنجا دایرهای که ساخته بودیم را از قبل قرار دادهایم. کودک، حلقه ای که در دست دارد را دور دایره قرار می دهد. سپس به سراغ حلقه ی بعدی که برای او مشخص میکنیم میرود و به همین ترتیب کار را ادامه می دهیم تا همه ی حلقه ها در جای خود قرار داده شوند.
با استفاده از مقوا یا کارتن چند حلقه و یک دایره می سازیم. سپس هر کدام از آنها را در جاهای مختلف کلاس یا فضای بازی قرار می دهیم و از کودک می خواهیم که یکی یکی به سراغ آنها رفته و در جایی که ما برایش مشخص کردیم آنها را سر هم کند
رنگ کردن اشیاء کوچک و بزرگ می تواند برای منظور اخیر ما مفید واقع شود. با کاغذ، مربع هایی به ابعاد ۴ در ۴ سانتی متر و ۱ در ۱ سانتی متر، هر کدام به تعداد ۵ تا ۱۰ عدد درست می کنیم. سپس این ها را در اختیار کودک قرار می دهیم که رنگ کند. برای رنگ کردن می توانیم از هر وسیله ای استفاده کنیم؛ از مداد رنگی، ماژیک، مداد روغنی یا رنگ انگشتی. هدف اصلی، این است که کودک به تفاوت اندازه ى تکه های کاغذ دقت کند و توجه او به این ویژگی آنها جلب شود. هر چند تفاوت در نحوه ى رنگ کردن و سطح دشواری یا آسانی فعالیت می تواند توجه کودک را به تفاوت در اندازه جلب کند، اما بهتر است که ما هم به صورت کلامی، به این تفاوت اندازه اشاره کرده و هر جا که مناسب دانستیم از واژه های بزرگ و کوچک استفاده کنیم.
انجام فعالیت هایی که طی آن کودک با اندازه های مختلف از یک شیء سر و کار داشته باشد هم در توجه دادن و درگیر کردن او با مفهوم اندازه به طور کلی و مفاهیم بزرگ و کوچک بسیار مؤثر است. مخصوصاً زمانی که طیف گستردهای از اندازه ها را در معرض تجربه ى کودک قرار دهیم. این اشیاء می توانند هر چیزی اعم از وسایل بازی کودک مثل توپ، لگو، ماشین یا حتی وسایل خانه مانند قاشق، چنگال، بشقاب، کاسه و مثل اینها باشند. مثلا می توانیم تعدادی قابلمه یا چیزهایی مثل آن در اختیار کودک قرار دهیم و در قالب یک بازی یا فعالیت هیجان انگیز و جالب، با وسیله هایى روی آنها ضربه بزند و صدا ایجاد کند. فعالیت دیگری که در همین گروه قرار می گیرد استفاده از لیوان ها یا استوانه های در اندازه های مختلف است؛ به طوری که میتوان آنها را به گونهای در یکدیگر قرار داد که در نهایت همه ی آنها در لیوان یا استوانه ی با اندازه ى بزرگتر جا شوند. در واقع این لیوان ها و استوانه ها به ترتیب از بزرگ به کوچک در هم قرار می گیرند.
برای انجام نوع دیگری از فعالیت، با استفاده از کارتن، چیزی مثل آنچه که در شکل می بینید را می سازیم. همانطور که در شکل قابل مشاهده است، دو عدد سوراخ در کارتن ایجاد کردهایم؛ به شکلی که کودک به راحتی می تواند از یکی از آنها عبور کند. اما سوراخ دیگر، کوچکتر از آن است که کودک بتواند از آن عبور کند. میتوانیم چند عدد از این را بسازیم و در یک مسیر و با فاصله ى مناسب، مثلاً یک متر یا کمی بیشتر از هم قرار دهیم. بهتر است به شکلی قرار دهیم که سوراخ های بزرگ یا کوچک در یک امتداد قرار نگیرند. سپس باید فعالیتی را ترتیب دهیم که طی آن کودک ملزم باشد از مسیری که این ساختارها را در آن قرار دادیم عبور کند. مثلا اشیائی را از جایی برداشته و با عبور از مسیری که این ساختارها را قرار داده ایم، آنها را درون ظرفی قرار دهد. یعنی در واقع باید از سوراخ های روی کارتن ها عبور کند. پس از رسیدن به هر کارتن، کودک باید تصمیم بگیرد که از کدام سوراخ می تواند رد شود و همین مسئله باعث می شود که توجه او به اندازه ى سوراخ ها جلب شود و اینگونه ما به هدفی که از انجام این فعالیت داشتیم می رسیم.
فعالیت قبلی را می توانیم به شکل دیگری هم انجام دهیم. در این روش، به جای اینکه خود کودک از درون سوراخ های ایجاد شده روی کارتن عبور کند، باید یک توپ یا چیزی مثل آن را از درون آنها عبور دهد. در اینجا هم همانطور که در تصویر قابل مشاهده است، ما یک سازه ی کارتنى داریم که صفحاتی عمودی در آن قرار داده شده است که روی هر کدام از آنها دو سوراخ ، یکی بزرگتر و یکی کوچکتر ایجاد شده است. توپ یا شیء دیگری که قرار است در اختیار کودک قرار دهیم، فقط می تواند از سوراخ بزرگتر عبور کند. کودک در کنار سازه نشسته یا می ایستد و توپ را از یک طرف به طرف دیگر، با عبور دادن از سوراخ های بزرگتر، در طول سازه حرکت داده و به سمت دیگر آن می رساند. همچنانکه دیده می شود ، صفحات عمودی طوری قرار گرفته اند که سوراخ های بزرگتر یا کوچکتر، در یک امتداد قرار ندارند و این باعث می شود کودک در هر جا که به صفحات عمودی بر می خورد، دست به انتخاب سوراخ مناسب، یعنی سوراخ بزرگتر بزند و توجه بیشتری برای این کار به خرج دهد.
فعالیتهای جاگذاری هم اگر به شکل خاصی انجام شوند میتوانند به ما در جلب توجه کودک به مفاهیم بزرگ و کوچک کمک کنند. به این شکل که چیزی مثل آنچه در شکل زیر دیده می شود میسازیم. سپس تعدادی مکعب در دو اندازه در اختیار کودک قرار میدهیم و از کودک میخواهیم که مکعب ها را درون فرورفتگیها جاگذاری کند. اندازه ى فرورفتگی ها به نحوی است که فقط مکعب های با اندازه ى کوچکتر در آن قرار می گیرند. به این ترتیب زمانی که کودک تلاش می کند مکعبهای در اندازه ى بزرگتر را درون فرورفتگی ها قرار دهد، متوجه می شود که این کار امکان پذیر نیست؛ اما مکعب های کوچکتر به سادگی در فرورفتگی ها قرار میگیرند. این مسئله به خوبی توجه کودک را به اختلاف اندازه ى مکعبها جلب میکند. یعنی کودک متوجه می شود که اختلاف در اندازه، باعث چنین تفاوتی در بین مکعب ها شده است؛ که یکی از آنها به سادگی در فرورفتگی قرار می گیرد اما دیگری نه. از همین اصل می توانیم به شکل دیگری هم استفاده کنیم. به این نحو که به جای اینکه مکعب های کوچک تر را درون فرو رفتگی ها جاگذاری کنیم آنها را از یک سوراخ عبور می دهیم. یعنی جعبهای خواهیم داشت که روی یک سطح آن یک سوراخ به شکل مربع ایجاد کردهایم و مثل فعالیت قبل تعدادی مکعب در دو اندازه در اختیار کودک قرار می دهیم و از او می خواهیم که مکعب ها را از طریق سوراخی که روی جعبه تعبیه شده، درون جعبه بیاندازد. اندازه ى سوراخ، به نحوی است که فقط مکعب های با اندازه ى کوچکتر از آن رد می شوند. این فعالیت هم مثل فعالیت قبلی می تواند توجه کودک را به کمیت اندازه و مفاهیم بزرگ و کوچک جلب کند.
نوع دیگر فعالیت جاگذاری می تواند اینگونه باشد:
با استفاده از کارتن چیزی که در شکل قابل مشاهده است را می سازیم. همانطور که در شکل دیده می شود سوراخ هایی داریم که دارای دو اندازه ى بزرگ و کوچک هستند. همچنین چیزهایی شبیه لیوان داریم که با کارتن ساخته شده اند. هرچند می توانیم از لیوان های یکبار مصرف هم برای این کار استفاده کنیم؛ ولی باید نسبت مشخصی بین اندازه ى لیوان و اندازه ى سوراخها وجود داشته باشد به نحوی که وقتی لیوان را درون سوراخ قرار می دهیم نصف لیوان یا کمی بیشتر از نصف، از سوراخ عبور کند و لیوان در سوراخ بماند.
فعالیت به این شکل است که کودک باید لیوان ها را در سوراخ های متناسب با آنها قرار دهد. تناسب بین هر لیوان
و سوراخ بر اساس اندازه است.
میتوانیم با سیب زمینی مهرهایی در اندازههای مختلف بسازیم و با یک استامپ در اختیار کودک قرار دهیم که از آنها برای مهر زدن روی یک کاغذ استفاده کند. باید دقت کنیم که شکل همه ی مهره ها باید یکسان باشد و صرفاً در اندازه متفاوت باشند.
استفاده از خوراکی ها در اندازه های مختلف و گاهاً غیرمعمول هم ترفند خوبی برای جلب توجه کودک به مفاهیم بزرگ و کوچک است. مثلاً می توانیم در دو بشقاب، دو قطعه کلوچه در اندازه های مختلف قرار داده و جلوی کودک بگذاریم. تفاوت اندازه ى این کلوچه ها باید قابل توجه باشد. مثلاً یکی از آنها می تواند یک کلوچه ى کامل باشد و دیگری یک چهارم یا یک پنجم آن. از تکه های میوه هم میتوانیم به همین شکل استفاده کنیم. مثلاً می توانیم میوه ای مثل سیب را دو تکه کنیم و در یک بشقاب قرار دهیم و سیب دیگری را به قطعات کوچکترى تقسیم کرده و در بشقاب دیگری قرار دهیم. حتی میتوانیم همه ی این قطعه ها را در یک کاسه ریخته و در اختیار کودک بگذاریم.
کار دیگری که می توانیم انجام دهیم این است که هر اندازه را با مزه ى به خصوصی مرتبط کنیم. مثلاً سیب هایی که اندازه ى آنها خیلی بزرگ است را کمی نمک بزنیم تا مزه ى آنها کمی شور شود. این تفاوت در مزه، به همراه تفاوت در اندازه، بیش از پیش میتواند توجه کودک را به سمت مفاهیم بزرگ و کوچک بکشاند.
می توانیم از سالاد میوه هم استفاده کنیم؛ به شکلی که هر میوه، اندازه ى خاص به خود را داشته باشد. یعنی مثلاً تکه های سیب، همه به یک اندازه و مثلاً بزرگتر از بقیه ى میوه ها باشند. گلابی ها هم اندازه و از سیبها کوچکتر باشند. پس به طور کلی تکه های هر میوه تقریباً با هم یک اندازه و از تکه های سایر میوه ها بزرگتر یا کوچکتر خواهند بود. به این ترتیب تفاوت در اندازه و تفاوت در مزه را همزمان با هم خواهیم داشت و اینکه هر اندازه دارای مزه ى خاص به خود است که بسیار کمک کننده است.
شکل دیگر این فعالیت می تواند درست کردن غذاهایی باشد که جامد بوده و اندازه ى آن ها قابل دستکاری است. مثلاً کتلت. می توانیم کتلت را در اندازه های مختلف یا صرفاً در دو اندازه ى به نسبت بزرگ و کوچک درست کنیم و کتلت های هم اندازه را در یک ظرف ریخته و سر سفره بیاوریم. یا از یک ظرف مشترک برای هر دو اندازه استفاده کنیم. اما کتلت های بزرگتر را در یک طرف ظرف و کتلت های کوچکتر را در طرف دیگر ظرف قرار دهیم. تفاوت اندازه ى بین کتلت ها باید بارز باشد. مثلاً یک کتلت کوچک تر، یک چهارم کتلت های بزرگتر باشد.
پوشیدن کفش های بزرگ یعنی کفش بزرگترها یا کفشهای کوچک و یا پوشیدن یک کفش کوچک و یک کفش بزرگ هم فعالیتی است که به خوبی می تواند توجه کودک را به مفاهیم بزرگ و کوچک جلب کند. همچنین می تواند تجربه ى جالب و هیجان انگیزی برای او باشد. علاوه بر پوشیدن کفش در اندازههای مختلف، پوشیدن لباس در اندازه های مختلف هم میتواند همین تأثیر را داشته باشد. همچنین استفاده از قاشق، چنگال، لیوان و وسایلی مثل اینها در اندازهای به غیر از اندازه ای که تا به حال داشتند هم می تواند بسیار کمک کننده باشد. مثلاً قاشقی را در اختیار کودک قرار دهیم که خیلی کوچکتر از قاشقی باشد که معمولاً از آن استفاده میکرد.
در فعالیت دیگر، پاکت هایی در دو اندازه تهیه میکنیم به شکلی که تفاوت اندازه، نسبتاً بارز باشد. مثلاً یکی از پاکت ها نصف پاکت دیگر باشد. سپس با استفاده از مقوا و با توجه به شکل پاکت، مربع یا مستطیل هایی را در دو اندازه، یکی متناسب با اندازه ى پاکت های کوچکتر و دیگری متناسب با اندازه ى پاکت های بزرگتر میسازیم. پاکت ها و مربع یا مستطیل هایی که ساختیم را در اختیار کودک قرار میدهیم و از او میخواهیم که مربع یا مستطیل ها را درون پاکت ها قرار دهد. از آنجا که مستطیل های کوچک به راحتی درون پاکت های متناسب با خود و همچنین پاکت های با اندازه بزرگ جا می گیرند اگر از ابتدا هر دو اندازه ی پاکت را در اختیار کودک قرار دهیم ممکن است کار دچار مشکل شود و آن گونه که ما انتظار داریم پیش نرود. بنابراین بهتر است در ابتدا فقط پاکت های با اندازه ى کوچکتر را به کودک بدهیم ولی در مورد مستطیل ها، هر دو اندازه ى بزرگ و کوچک را از ابتدا در اختیار کودک قرار میدهیم. بنابراین در مرحله ى اول کار که پاکت های با اندازه ى کوچکتر را به کودک داده ایم، انتظار این است که مستطیل های در اندازه ى کوچکتر را در این پاکتها قرار دهد و زمانی که توانست همه ی پاکت های کوچک را پر کند، پاکتهای در اندازه ى بزرگتر را به او میدهیم. در حین فعالیت، زمانی که در مرحله ى اول قرار داریم، یعنی زمانی که کودک پاکتهای در اندازه ى کوچکتر را در اختیار دارد، زمانی که سعی میکند مستطیل های با اندازه ى بزرگتر را درون این پاکتها قرار دهد موفق نمی شود. اما در عین حال مستطیلهای با اندازه ى کوچکتر به راحتی در این پاکتها قرار میگیرند و این تفاوت در قرارگیری درون پاکت، توجه کودک را به تفاوت در اندازه ى بین پاکت ها و مستطیل ها جلب می کند و این دقیقا همان چیزی است که ما از این فعالیت انتظار داریم.
برای انجام فعالیت بعدی با استفاده از مقوا استوانه هایی که در شکل می بینید را بسازید و برای هر کدام یک درپوش درست کنید. همچنانکه در تصویر قابل مشاهده است استوانه ها در دو اندازه ى کوچک و بزرگ ساخته شده اند. کودک باید در طی این فعالیت، درپوش های مربوط به استوانه ها را روی آنها قرار دهد. استوانه ها می توانند به شکل لیوان باشند یعنی یک طرف آنها بسته باشد و لازم باشد که درپوش آنها از یک طرف قرار داده شود یا میتوانند از دو طرف باز باشند که در این حالت دو درپوش خواهند داشت.
در فعالیت اخیر با کاغذ و تا سروکار خواهیم داشت. با استفاده از کاغذ، چند مربع در دو اندازه می سازیم. مربع های بزرگتر، ۸0 در ۸0 سانتی متر و مربع های کوچکتر، ۴0 در ۴0 سانتی متر هستند. هر دسته از این مربع های کاغذی را با توجه به آنچه که در شکل نشان داده شده است، تا می کنیم. به نحوی که همه ى آنها به مربع های 20 در 20 سانتیمتر تبدیل شوند. پس از آن، آنها را در اختیار کودک قرار می دهیم و از او می خواهیم که آنها را باز کند تا به حالت اول یعنی به مربع هایی به اندازه ى 40 در 40 یا 80 در 80 سانتیمتر در آیند. در حین باز کردن کاغذها، کودک به تفاوت در اندازه ى بین آنها توجه خواهد کرد. باید دقت کنیم که کاغذ ها را طوری تا بزنیم که مربع 20 در 20 سانتیمتری تا جای ممکن تخت و یکدست به نظر برسد و در ابتدای فعالیت که کودک به سراغ این مربع های یک اندازه می رود تفاوت چندانی بین آنها احساس نکند و صرفاً با باز کردن آن ها و به تدریج، به تفاوت بین اندازه ى آنها پی ببرد و اندکی غافلگیر شود و از این طریق توجه او به تفاوت در اندازه ى کاغذ ها جلب شود. در واقع هدف این است که در ابتدا کودک تصور کند که با تکه کاغذ های هم اندازه مواجه است. اما زمانی که تای کاغذ ها را باز میکند، این پیشفرض او زیر سؤال برود و متوجه شود که کاغذها هم اندازه نیستند؛ بلکه اندازه های متفاوتی دارند.
بعضی از فعالیت ها و بازی ها هم هستند که شاید همه جا قابل اجرا نباشند اما اشاره کردن به آنها و نام بردن از آنها خالی از لطف نیست. از جمله ى این فعالیت ها یا بازی ها، انداختن سنگ در آب است. بدیهی است که سنگ های با اندازه های متفاوت، زمانی که به درون آب انداخته می شوند تأثیرات متفاوتی را از خود بروز میدهند. همین تفاوتی که از انداخته شدن آنها در آب ایجاد می شود می تواند منجر به جلب توجه کودک به تفاوت در اندازه ى آنها شود. در واقع ممکن است کودک در ابتدای امر به تفاوت در اندازه ى سنگ هایی که استفاده می کند توجه نکند. اما به سادگی توجه او به میزان آبی که به اطراف پخش می شود یا حتی صدایی که از برخورد سنگ با سطح آب ایجاد می شود و سایر نمودهای دیداری و شنیداری ناشی از این برخورد جلب میشود و همین تفاوت ها در نهایت، توجه کودک را به سمت تفاوت در اندازه ى بین سنگ ها هدایت می کند. به این شکل که احتمالاً کودک تمایل پیدا میکند صدای مشخصی را از انداختن سنگ در آب بشنود یا میزان مشخصی از پخش شدن آب را ببیند و برای اینکه به این هدف برسد لاجرم باید از سنگ هایی با اندازه ى مشخص استفاده کند و این همان چیزی است که ما به دنبال آن بودیم. یعنی کودک به کمیت اندازه و به ویژگی بزرگ یا کوچک بودن توجه کند. ضمن اینکه این فعالیت کارکردهای دیگر و تأثیرات مثبت دیگری هم در پی خواهد داشت.
سایه و بازی کردن با آن، یکی از مواردی است که کودکان کم و بیش به آن علاقهمند هستند و توجه نشان می دهند. از همین علاقه مندی و توجه می توانیم برای اهداف آموزشی و توانبخشی استفاده کنیم. به شکل خاص و آنگونه که مرتبط با هدف و موضوع این مطلب باشد می توانیم از سایه ها برای جلب توجه کودک به مفهوم اندازه و ویژگی های بزرگ و کوچک استفاده کنیم. به طور کلی، روش کار، بزرگ و کوچک کردن سایه با نزدیک یا دور کردن شیئی است که سایهی آن را می سازیم. مثلاً می توانیم در یک اتاق با نور مناسب که امکان تشکیل سایه با کنتراست مناسب را به ما بدهد، از یک چراغ قوه به این منظور استفاده کنیم. برای ساختن سایه می توانیم از اندامهای خودمان یا کودک یا از عروسکها و اشیاء دیگر و تقریباً از بسیاری چیزها استفاده کنیم و با دور و نزدیک کردن چراغ قوه به شیء یا بالعکس، اندازه ى سایه را تغییر دهیم. ضمناً می توانیم از این طریق یک داستان را برای کودک روایت کنیم و در حین انجام این کار به دفعات مختلف از کوچک و بزرگ کردن سایه ها استفاده کنیم.
مطالعه ی مطالب مربوط به نامگذاری و آموزش مبتنی بر تصویر، برای تکمیل مطالب این صفحه پیشنهاد می شود.
