قبل از مطالعه ى این مطلب، این صفحه را مطالعه کنید تا پیش نیازهای لازم برای درک بهتر مطالب گفته شده در اینجا را کسب کنید. همچنانکه در بخشهای مختلف گفته شد و شما هم احتمالاً مطالعه کردید و میدانید، آموزش مفاهیم شناختی در سه مرحله ى یادگیری درکی، نامگذاری و بیان انجام می گیرد. در مرحله ى یادگیری درکی، کودک به صورت حسی و تجربی مفهوم و ویژگی مورد آموزش را یاد می گیرد. به نوعی حس و تجربه ای از آن مفهوم کسب کرده و آن را در حافظه نگه میدارد. در این مرحله، از کلمه و زبان خبری نیست و آنچه هست صرفاً حس و تجربه است. کودک در این مرحله به صورت مستقیم و زنده با مفهوم مواجه می شود؛ در واقع هدف اصلی ما در این مرحله این است. ما در این مرحله تمام سعی خود را خواهیم کرد تا شرایطی برای کودک فراهم کنیم و او را در فعالیتهایی شرکت دهیم که زمینه ى لازم برای مواجه کردن او با مفهوم مورد آموزش را فراهم آورد و کودک به صورت وجودی و حسی آن مفهوم را در یابد؛ سپس آرام آرام به سمت ایجاد تمایز پیش می رویم و کودک را در فعالیتهایى شرکت می دهیم که به او کمک کنند تا بین مقادیر مختلف آن ویژگی و شکل های مختلف آن مفهوم تمایز قائل شود. تا اینجای کار، همه چیز بدون استفاده از کلام یا استفاده حداقلی از کلام پیش رفته است؛ لااقل ما اصراری به استفاده از کلمات نداریم. زمانی که به این نتیجه برسیم که کودک به صورت درکی قادر به تفکیک مقادیر مختلف یک ویژگی است؛ مثلاً می تواند رنگ های آبی و قرمز را از یکدیگر تشخیص داده و جدا کند؛ البته نه اینکه نام آنها را بداند. یا مثلا می تواند شکل های دایره و مثلث را از یکدیگر تشخیص داده و جدا کند؛ به سراغ نامگذاری روی ویژگی ها و مفاهیم می رویم و در مرحله آخر به کودک کمک میکنیم که واژه های آموخته شده را در جای مناسب به کار برده و بیان کند.
شروع کار را با فعالیتهایی آغاز میکنیم که قابلیت جلب توجه کودک به مفاهیم مورد نظر ما که در اینجا مفاهیم زیر و رو هستند را داشته باشند.
دسته ى اول فعالیت ها آنهایی هستند که طی انجامشان کودک در زیر یا روی یک شیء قرار می گیرد یا اشیائی را در زیر یا روی اشیاء دیگری قرار می دهد. یک شکل از این دسته از فعالیت ها می تواند این گونه باشد که چند صندلی را چسبیده به هم در یک ردیف قرار می دهیم. صندلی ها باید از نوعی باشند که کودک قادر به عبور از زیر آنها باشد. از کودک می خواهیم که از زیر این صندلی ها به شکل سینه خیز عبور کند و زمانیکه از زیر آخرین صندلی رد شد بایستد، و در برگشت، از روی صندلی ها راه برود و به جای اول خود برگردد. همچنین می توانیم صندلی ها را با فاصله ای حدود یک متری از یکدیگر قرار دهیم و از کودک بخواهیم که از زیر اولین صندلی به صورت سینه خیز و از روی صندلی دومی رد شود و به همین ترتیب به صورت یک در میان از زیر و روی صندلی ها عبور کند تا صندلی ها به پایان برسند. در برگشت هم روال کار به همین گونه خواهد بود.
این فعالیت را می توانیم به شکل دیگری هم انجام دهیم. مثلاً زمانی که فضای مناسب برای انجام فعالیت قبلی نداریم یا صندلی هایی که کودک بتواند از زیر آنها رد شود موجود نیست یا به هر دلیل دیگری فعالیت قبلی قابل انجام نباشد. در این شکل از فعالیت به جای اینکه کودک از زیر یا روی صندلی ها رد شود، یک کاموا یا نخ ضخیم یا طناب نازک و مثل اینها را در اختیار کودک قرار می دهیم که به ترتیبی که گفته خواهد شد از زیر یا روی صندلی ها، آن ها را رد کند. میتوانیم صندلیها را بدون فاصله یا با فاصله ای حدود یک متری در یک خط، ردیف کنیم. یک سر کاموا یا هر چیزی مثل آن را که در اختیار داریم به جایی ثابت می کنیم یعنی به چیزی گره می زنیم. سر دیگر آن را به دست کودک می دهیم. اگر احتمال گره خوردن کاموا وجود داشته باشد، بهتر است که سر آزاد آن را دور یک قرقره یا هر چیز دیگری که این امکان را برای ما فراهم کند جمع کنیم و سپس آنرا به کودک بدهیم. روش کار به این شکل است که اگر بین صندلیها فاصله وجود نداشته باشد کودک باید ابتدا کاموا را از زیر همه صندلی ها رد کرده و در برگشت از روی آنها عبور دهد و این کار را چند بار و به تعدادی که ما صلاح می دانیم تکرار کند؛ و اگر بین صندلی ها فاصله وجود داشته باشد، به صورت یک در میان، یک بار از زیر و یک بار از روی صندلی، کاموا را رد کند. یعنی برای صندلی اول کاموا را از زیر آن و برای صندلی دوم از روی آن عبور می دهد و به همین ترتیب کار را ادامه می دهد. در برگشت هم قاعده به همین صورت است.
شکل سوم این فعالیت امکان اجرای بیشتری دارد و به فضا و وسایل خاصی که ممکن است در دسترس نباشد نیاز ندارد. با استفاده از کارتن یا مقوا چیزی که در تصویر قابل مشاهده است را می سازیم و کودک باید کاموا را از زیر و روی بخش هایی از آن که در تصویر به آن اشاره شده رد کند. قاعده ى کار مثل دو فعالیت قبلی است. یعنی هم میتوان کاموا را ابتدا از زیر همه ی این بخشهای مورد نظر و سپس از روی آنها رد کرد یا میتوان این کار را به صورت یک در میان زیر و رو انجام داد.
نوع دیگر فعالیت هایی که قابلیت انتقال توجه کودک به مفاهیم زیر و رو را دارند آنهایی هستند که طی انجام شان لازم است اشیائی را در زیر یا روی چیزی قرار دهیم. به عنوان مثال مکعب ها را در فضای زیر میز و کارتهای دیدآموز را روی میز جمع کنیم. البته این توضیح ساده و خلاصه ای از نحوه انجام این فعالیت است. به شکل مشروح می توانیم اینگونه بگوییم که در ابتدا دو گروه اشیاء انتخاب می کنیم. مثلاً همان مکعب ها و کارتهای دیدآموز.
در اینجا می توانیم به چند شکل کار را پیش ببریم. اگر بخواهیم به صورت گروهی این کار را انجام دهیم می توانیم یک فرد را مسئول مکعبها و فرد دیگر را مسئول کارت ها قرار دهیم. یا اگر تعداد بچه ها بیشتر از ۲ نفر است، چند نفر از آنها مسئولیت کارت ها و نفرات دیگر مسئولیت مکعبها را بر عهده خواهند گرفت؛ از هر کدام از گروه ها یا نفرات (در صورتی هر گروه متشکل از یک نفر باشد) می خواهیم که اشیاء در اختیار خود را در زیر یا روی میز قرار دهند. یعنی همه ی آنهایی که مسئول مکعب ها هستند باید مکعب ها را یکی یکی برداشته و در زیر میز قرار دهند. برای کارتهای دیدآموز هم وضع به همین منوال خواهد بود. بهتر است مکعب ها و کارت ها با فاصله ای حدود یک و نیم تا ۲ متر از میز قرار داشته باشند و در هر بار، هر فرد یک کارت یا مکعب را برداشته و با طی کردن این فاصله، آن را در زیر یا روی میز قرار دهد. اگر بخواهیم تنها با یک فرد این کار را انجام دهیم، حداقل به دو شکل قابل اجرا خواهد بود: در ابتدا برای کودک مشخص می کنیم که کدام نوع شیء را باید در زیر و کدام را روی میز قرار دهد. سپس می توانیم به او اختیار عمل دهیم که هر کدام از اشیاء را که خواست، برداشته و در جای مخصوص به خودش یعنی در زیر یا روی میز قرار دهد؛ یا اینکه برای او تعیین تکلیف کنیم و از او بخواهیم که مثلاً ابتدا همه ى مکعب ها را یکی یکی بردارد و در زیر میز قرار دهد و سپس به سراغ کارتهای دید آموز برود.
میتوانیم از تصویر یک میز یا صندلی و از تصاویر دوربری شده ى اشیائی مثل لیوان، قاشق، کتاب و سایر وسایلی که به صورت معمول و روزمره با آنها سروکار داریم برای القاء مفاهیم زیر و رو و مواجه کردن کودک با آنها استفاده کنیم. به این شکل که تصویر میز را روی دیوار یا وایت برد می چسبانیم. در واقع این تصویر باید به شکل عمودی چسبانده شود تا معنای زیر و رو نسبت به آن به شکل بهتری قابل برداشت باشد. سپس مانند فعالیتی که کودک می بایست اشیائی را در زیر میز یا روی آن قرار دهد، فعالیت را انجام میدهیم؛ با این تفاوت که در اینجا به جای اشیاء واقعی، از تصویر دوربری شده ى آنها و به جای میز واقعی، از تصویر یک میز استفاده شده است. کودک باید تصاویر دوربری شده را در زیر یا روی میزی که در تصویر قرار دارد و به دیوار چسبانده ایم، قرار دهد. دقت کنید که منظور، این نیست که تصاویر دوربری شده را در زیر تصویر میز یا روی تصویر میز بچسباند. بلکه منظور این است که تصاویر دوربری شده را در زیر میز موجود در تصویر یا روی میز موجود در تصویر بچسباند.
فعالیت استاندارد و کلاسیک جداسازی و طبقهبندی مربوط به مفاهیم زیر و رو با استفاده از تصاویری انجام میشود که در هر دسته از آنها، یک چیزی به عنوان معیار در نظر گرفته می شود و چیز دیگری در یک دسته از این تصاویر در رو و دسته ى دیگر از تصاویر، در زیر آن قرار دارد. مثلاً می توانیم از تصاویری استفاده کنیم که در آنها یک صندلی به عنوان معیار وجود داشته باشد و در یک دسته از این تصاویر یک گربه روی صندلی قرار داشته باشد و در دسته ى دیگر از تصاویر، همین گربه در زیر صندلی. طبق روال معمول فعالیتهای جداسازی که جزئیات آن را می توانید در این صفحه مطالعه کنید، فعالیت را اجرا خواهیم کرد. برای بچه هایی که ممکن است محتوای تصویر را خوب درک نکنند یا حتی به سطحی نرسیده باشند که بتوانند به محتوای تصویر توجه کنند باید از شکل عینی آنها استفاده کنیم.
مطالعه ی این مطالب پیشنهاد می شود:
آموزش مبتنی بر تصویر
