برای همه ی ما کم و بیش این موضوع که دیگران در مورد ما چه فکری میکنند و چه نظری دارند مهم است. حتی در بسیاری مواقع این به یکی از نگرانیها و مانعی برای انجام کارهایمان تبدیل میشود. مثلاً زمانی که می خواهیم در جمعی صحبت کنیم. اینکه ما می دانیم دیگران نظراتی دارند یک توانایی در ماست که در متون علمی با نام تئوری ذهن، نظریه ی ذهن يا ذهن خوانی از آن یاد می شود. تئوری ذهن به آگاهی ما انسان ها نسبت به اینکه افکاری داریم اشاره میکند. شاید این نکته که ما میدانیم که فکر می کنیم و نسبت به افکار و نظرات خود آگاهی داریم و میدانیم که آنها متعلق به ما هستند بدیهی و بی اهمیت به نظر برسد. اما باید بدانیم این توانایی بسیار با ارزش است و از آنجا که به صورت خودکار و غیر آگاهانه در ما اتفاق می افتد بدیهی و بی اهمیت به نظر میرسد. همچنین ما میدانیم که دیگر انسان ها هم فکر میکنند و نظراتی دارند و میدانیم که افکار و نظرات آنها لزوما با افکار و نظرات ما یکی نیست و این هم بخشی از تئوری ذهن است. پس به طور کلی تئوری ذهن یعنی آگاهی ما نسبت به اینکه افکار و نظراتی داریم و آگاهی ما نسبت به محتوای این افکار و نیز آگاهی نسبت به اینکه دیگران هم فکر می کنند و افکار و نظراتی دارند و افکار و نظرات آنها لزوما با افکار و نظرات ما یکسان نیست. آگاهی ما نسبت به افکار و محتوای آنها (تئوری ذهن) به ما کمک می کند تا افکار و اعمال خود را به هم مرتبط کنیم و متوجه شویم که کدام فکر ما منجر به کدام عمل شده است و نیز بتوانیم اعمال خود را بر مبناى افکارى که آنها را شکل داده اند توضیح یا گزارش دهیم. همین اتفاق در مورد دیگران هم می تواند روی دهد یعنی ما به کمک تئوری ذهن می توانیم رفتار و اعمال دیگران را بر اساس افکاری که احتمال می دهیم در سر دارند توضیح دهیم و به بیان دیگر با توجه به رفتار و اعمال آنها در مورد افکار و ذهنيات آنها قضاوت کنیم یا حدس هایی بزنیم. اینجاست که تئوری ذهن اهمیت خود را به ما نشان می دهد. تئوری ذهن پایه و اساس ارتباط و مهارت های اجتماعی ماست. ما رفتار خود را با توجه به افکار، نظرات و احساساتی که به دیگران نسبت می دهیم تنظیم کرده و بروز می دهیم. اینکه می دانیم هدیه دادن به کسی او را خوشحال می کند مبتنی بر تئوری ذهن است چراکه مبتنی بر آگاهی ما از این نکته است که دیگری احساسی دارد و این احساس زمانی که او هدیه ای دریافت می کند خوب خواهد بود. درواقع با استفاده از تئوری ذهن ما چیزهایی در مورد افکار و احساس و به طور کلی ذهنيات خود و ديگران به دست می آوریم که به ما امکان تنظیم رفتار خود در قبال آنها و نیز پیش بینی ذهنيات و رفتارشان را می دهد.
توانايي نسبت دادن حالت هاي ذهني يعني نيات، احساسات، خواسته ها و باورها به خود و ديگران و درک اين که حالات ذهني ديگران مي تواند متفاوت از حالات ذهني خود فرد باشد اصطلاحا نظريه ذهن يا اختصارا TOM (Theory Of Mind) ناميده مي شود.
همینکه ما نسبت به حالات ذهنی، افکار، ایده ها و اهداف خود آگاه هستیم و همچنین می دانیم که دیگران هم افکار، احساسات، نیت ها و ایدههایی دارند و زمانی که رفتاری از آنها مشاهده میکنیم در پی یافتن هدف و نیت پشت آن هستیم، و نیز می دانیم که ذهنيات دیگران الزاما با ذهنيات ما یکسان نیست، نظریه ذهن است.
این توانایی این امکان را به ما می دهد که خود را به جای فرد دیگر قرار داده و احساسات و افکار او را تصور کنیم. با استفاده از نظریه ذهن نه تنها وضعیت رفتاری دیگران را متوجه می شویم بلکه می توانیم کل وضعیت ذهنی آنها را متوجه شویم و پیش بینی نماییم که آنها در مرحله ی بعد چه کاری را انجام خواهند داد.
نظریه ذهن همانند چتری عمل می کند که درک کودکان از حالات ذهنی دیگران را، تحت لوای خود قرار می دهد. افراد به این دلیل دوست دارند باورهای دیگران را درک کنند که بتوانند رفتار آن ها را پیش بینی، تبیین و تعدیل نمایند.
امروزه نظريه ذهن براي اشاره به ظرفيت شناختي خاصي استفاده مي شود. بر پايه رشد اين ظرفيت شناختي است که رفتارهاي ديگران معني دار شده و قابل درک مي شوند. عنصر اساسي در نظريه ذهن، درک عوامل هدفمندي رفتار و جهت دار بودن ادراک ديگران است.
نظریه ذهن پیش نیازی برای درک محیط اجتماعی و لازمه درگیری در رفتارهای اجتماعی رقابت آمیز است. افزون بر این، در پژوهش های مختلف، تاثیرات تئوری ذهن بر خودتنظیمی و مهارت های حل مساله، کفایت اجتماعی و مهارت های بین فردی، هیجانات، تفسیر و درک تصاویر مبهم، فرایندهای عملکرد اجرایی، خودپنداره، تشخیص بازنمون از واقعیت ،رفتارهای جامعه پسند، همدلی و همدردی مشخص شده است.
نظریه ذهن در افراد مبتلا به اسکيزوفرني، اختلالات شخصيتي، اتیسم و غيره آسیب می بیند.
مطالعات تصويربرداري از مغز و نقايص مغزي نشان
مي دهد كه نظرية ذهن ساختار وسيعي دارد و انواع مهارتها و دانشها را شامل می شود. نظرية ذهن داراي مكانيزم عصبي مجزایی است و از مهارتهاي پايه اي و پيش نياز شروع و به فهم كاملي از حالات ذهني و تعاملات رفتاري ختم مي شود. اين مهارتهاي پايه ممكن است شامل توانايي متمايز كردن اطلاعات ورودي، توانايي توجه به شخص ديگر از طريق دنبال كردن تماس چشمي، توانايي بازنمایی فعاليتهاي هدفمند و توانايي متمايز كردن بين فعاليت خود و ديگران باشد.
هر کدام از این توانایی ها توسط بخش خاصی از مغز پشتیبانی می شود. بنابراين، مكانيزم عصبي نظرية ذهن، شامل شبكه اي از مناطق مرتبط از نظر عملكردي است كه با هم مغز اجتماعي (social brain) را تشكيل مي دهند.
به نظر مي رسد كه قشر پاراسينگوليت قدامي، شيار گيجگاهي فوقاني، پل گيجگاهي دوطرفه، آميگدال و قشر اوربيتوفرونتال هر يك به طور اختصاصي در هنگام اجراي سطوح مختلفي از نظرية ذهن نقش داشته باشند.
نظرية ذهن شامل سطوح مختلفي است. سطوح اوليه شامل بازشناسي حالات چهره و بازي های وانمودسازي و سطوح پيچيده تر شامل تكاليف مختلف باور غلط است.
نوزادان در چند روز اول زندگي به رفتارهاي رفلكسي مربوط به تقليد حالات چهره واكنش نشان مي دهند. در سن سه ماهگي حالات مختلف صورت و چهره را بازشناسی می کنند و به تغيير تماس چشمي بزرگسال حساسند.
در سن شش ماهگي به راحتي مي توانند تماس چشمي بزرگسال را، كه با حركت سر همراه است، دنبال كنند.
در سن يك سالگي حالات عاطفي مختلف را مي توانند بازشناسی کرده و نيز در موقعيتهاي اجتماعي مختلف، واكنش نشان دهند. توانايي يادگيري تقليدي و كاربرد حالات و حركات ارتباطي نيز در اين سن نشان داده مي شود.
در طي سال دوم زندگي، بازي هاي وانمودي آغاز مي شود. بازي وانمودي جزء مهم نظريةذهن محسوب مي شود، چون مستلزم آن است كه فرد بازنمودي از واقعيت را از خود واقعيت جدا كند.
در سه سالگي، كودكان در مورد حالات ذهني صحبت مي كنند. در ابتدا درك آنها از حالات ذهني ناقص و ابتدايي است و شامل واژه هايي مانند «من فكر مي كنم»، «مي دونيد چيه؟» می شود. كاربرد واژگان بيان كنندة حالات ذهني به تدريج پيچيده تر و انتزاعي تر و در نهايت شامل افكار، باورها و احساسات خود و ديگران (مانند فكر كردن، دانستن، به خاطر آوردن، باور داشتن و غيره) مي شود.
در سن چهار سالگي، علاوه بر آن كه كودكان درك
مي كنند كه ديگران ديدگاه هاي متفاوتي از وي دارند، مي توانند قضاوت كنند كه باور آنها درست يا غلط بوده است (مفهوم باور غلط). اين توانايي شاخصي براي دستيابي موفقيت آميز به نظرية
ذهن است. چنين مفهومي به نظر مي رسد تا سن چهار يا پنج سالگي به دست نمي آید.
بعد از سن چهار سالگي، مهارت هايي چون آگاهي از اهداف، استراتژي هاي بين فردي، فهم دلايل فعاليت هاي ديگران و تفاوت نمود از واقعيت ظاهر مي شود.
به تدريج با كسب مهارت هاي زباني و تجربيات اجتماعي، اين توانايي ها ثابت و تغييرناپذير مي شوند و فرد در بزرگسالي به نظريةذهن بالغ دست مي يابد و از طريق انواع راهنمايي هاي غيركلامي (مانند تماس چشمي، لحن گفتار، زبان بدن، حالات چهره) قادر است مقاصد ارتباط كلامي را بفهمد.
به نظر مي رسد عوامل مختلفي در رشد نظرية ذهن دخيل باشند، مانند توانايي شناخت كلي، توجه، حافظة کاری، عملكردهاي اجرايي و زبان.
وجود سه شرط برای نظریه ذهن لازم است:
1- خودآگاهی:
به معنای آگاهی از حالات هیجانی و افکار خود است که از حوالی ماه هجدهم زندگی ، آغاز می شود و از حدود 2 سالگی، کودک می تواند حالات هیجانی خود را به صورت کلامی بیان کند.
2- توانایی وانمود سازی:
در واقع ادعائی است مبنی بر اینکه یک چیز ( چیزی که در دنیای خارج وجود دارد ) چیز دیگری است . مثلا کودکان با حیوانات مصنوعی و یا عروسک های خود صحنه هایی از زندگی خود را بازی می کند.
3- توانایی تمیز واقعیت از وانمودسازی:
دراین موردکودکان در جریان بازی های نمادین، واقعیت را از وانمودسازی جدا می کنند.
وقتی کودک نسبت به حالات هیجانی خود آگاه باشد، می تواند از توانایی وانمود سازی استفاده کرده و حالات هیجانی خود را به موجودات بی جان ( در بازی استعاره ای ) یا به افراد دیگر نسبت دهد و بفهمد که واقعیت در تصور افراد دیگر می تواند متفاوت از واقعیت برای خود آنان باشد.
سه دسته کلی ابزار برای سنجش نظریه ذهن می توان برشمرد:
- تکالیف باور غلط (کاذب)
- تکالیف داستانی
- آزمون ها
تکالیف باور غلط:
تکالیف باور غلط شامل “تکالیف باور غلط اولیه” و”تکالیف باور غلط ثانویه” می باشند.
تکالیف باور غلط اولیه:
از اولین ابزارهایی است که به منظور سنجش نظریه ذهن طراحی شده اند. این تکالیف بر اساس درک باور غلط توسط کودک استوار است. بدین معنا که کودک باید درک کند که گاه باورها یا سایر حالت های ذهنی افراد با هم متفاوت است. چه بسا که پاره ای از این باورها با واقعیت منطبق نباشد.
تکالیف باور غلط ثانویه:
تکالیف باور غلط ثانویه نسبت به تکالیف باور غلط اولیه پیچیده تر است و برای سنجش نظریه ذهن در کودکان بزرگ تر طراحی شده اند. پاسخ به این تکالیف مقداری دشوار بوده و مستلزم درک بالای فرد از روابط بین شخصی است. موفقیت در این تکالیف مستلزم آن است که کودک درک نماید که گاه ممکن است برخی افراد درباره ی باورهای دیگران عقاید غلطی داشته باشند.
تکالیف داستانی:
معمولاً از طریق مصاحبه انجام می شود، بدین صورت که داستانی برای کودک خوانده می شود و در حین و یا در انتهای داستان سوالاتی از او پرسیده می شود. پاسخ کودک بیان گر آن است که آیا او حالت های ذهنی دیگران را درک کرده یا خیر. این داستان ها طیفی از ساده و بسیار پیچیده را در بر می گیرد و می توان آن ها را برای گستره ی وسیعی از افراد خردسال تا بزرگسال به کار برد. این تکالیف مشتمل بر هیجده داستان ذهنی است که توانایی فرد را برای تفسیر احساسات و افکار دیگران و اظهارات غیر رسمی نظیر شوخی، بلوف، دروغ و … می سنجد.
مثال:
علی یک ساله است. او در خانه روی زمین بازی می کند. مادرش به او یک تکه سیب می دهد. ناگهان علی لبش را گاز می گیرد و شروع به گریه کردن می کند. او سیب را روی زمین پرت می کند. مادر، علی را بلند می کند و او را آرام می کند و سیب را روی میز می گذارد. وقتی پدر به خانه می رسد مادر در حال تلفن زدن است. پدر، علی را بلند می کند و او را در بغل می گیرد. سپس او را دوباره روی زمین می گذارد و یک تکه سیب را که هنوز روی میز است به او می دهد. علی به محض این که سیب را می بیند شروع به گریه کردن می کند.
سوال اول: چرا وقتی پدر علی تکه سیب را به علی می دهد، گریه می کند؟
سوال دوم: آیا پدر می داند که چرا علی گریه می کند؟
سوال سوم: آیا پدر می داند که علی وقتی سیب می خورده لبش را گاز گرفته است؟
به طور کلی در تحقیقات مختلف مشخص شده است که در سه یا چهار سالگی تغییری کلی در مفهوم کودک از ذهن رخ می دهد. طی این دوره اکثر کودکان می توانند باورهای غلط و تمایز نمود- واقعیت را درک کنند، مفاهیم میل و قصد را بفهمند و از منابع مختلف و باورها آگاه شوند. هم چنین در این سن، کودک شروع به درک این مطلب می نماید که اعمال مردم به وسیله افکار، باورها و امیالشان هدایت می شود. بنابراین از جنبه های علی و نظریه ذهن استفاده می کنند.
