همچنانکه در بخش مربوط به آموزش مفاهیم چپ و راست و جلو و عقب گفته شد، درک کودک از مفهوم جهت به طور کلی، در ابتدا وابسته به درک او از بدن خود و معیار جهت در ابتدا بدن کودک است. در مورد مفاهیم بالا و پایین هم این قاعده صادق است؛ و کودک در ابتدا این دو مفهوم را نسبت به بدن خودش و با معیار قرار دادن آن، درک کرده و میآموزد؛ و ما باید در آموزش این دو مفهوم، به این موضوع توجه داشته باشیم. از طرفی مثل آموزش همه ى مفاهیم شناختی، آموزش مفاهیم بالا و پایین هم از سه مرحله تشکیل شده، که جزئیات این مراحل را می توانید در این صفحه مطالعه کنید. در ابتدای آموزش باید یک تجربه ى زنده و عملی از بالا و پایین برای کودک ایجاد کنیم. یعنی کودک باید بالا و پایین را حس کند. بالا و پایین را نمیتوان با دست گرفت و به کودک نشان داد و به او گفت که این بالا است و این پایین؛ بلکه باید کودک را در شرایط و در فعالیتهایی قرار و شرکت داد که در آن حالت، بالا و پایین را حس و تجربه کند. قدم اول آموزش، با چنین فعالیت هایی آغاز می شود. فعالیت هایی که علاوه بر جلب توجه کودک به بالا و پایین و سعی در ایجاد یک تجربه از این دو برای کودک، برای ایجاد تمایز بین این دو مفهوم هم به کار می روند.
کار روی سطحی که بالاتر از قد کودک قرار دارد میتواند کودک را متوجه مفهوم بالا و احتمالاً پایین کند. یکی از فعالیت هایی که می توانیم در این قالب ترتیب دهیم میتواند به این شکل باشد که با استفاده از مقوا، سقفی کاذب، متناسب با قد کودک برای او بسازیم و از او بخواهیم مثلاً تصاویری را روی آن بچسباند یا چیزهایی را که ما قبلاً روی آن چسبانده ایم از آن جدا کند و در ظرفی جمع کند و کارهایی مثل اینها. در واقع هدف کلی، این است که کودک در ارتباط با این سطح که در بالای سر او قرار دارد، فعالیتهایی را انجام دهد. بهتر است فعالیتها به شکلی باشد که کودک، هم به سمت بالا، یعنی به سطح بالای سرش نگاه کرده و کاری انجام دهد و هم به سمت پایین و روی زمین توجه کند و مثلاً چیزهایی را از آنجا بردارد یا در آنجا قرار دهد؛ که به این نحو، هر دو مفهوم بالا و پایین را به صورت عملی تجربه کند. به جای ساختن این سقف کاذب، یعنی همین سطح مقوایی، می توانیم از چادر های بازی کودکان هم برای این منظور استفاده کنیم. به این نحو که کودک، درون آن بنشیند و مثلاً تصاویری را روی سقف آن بچسباند. اما ساختن چیزی که ما نام سقف کاذب به آن داده ایم و استفاده از آن، تاثیر بیشتری دارد. چون ارتفاع آن قابل تنظیم است و میتوانیم آن را در ارتفاعی قرار دهیم که کودک برای دسترسی به آن مجبور باشد دست خود را کاملاً دراز کند و تجربه ى مؤثر و همه جانبه ای از مفهوم بالا داشته باشد.
در نوع دیگری از فعالیت، به سه سطح، در سه ارتفاع متفاوت نیاز داریم. کودک روی سطح با ارتفاع متوسط می نشیند و روی سطوح با ارتفاع کم و زیاد دو ظرف قرار می دهیم. سطحی که ارتفاع آن بلندتر از بقیه است باید به گونهای باشد که کودک برای دسترسی به آن مجبور باشد حداقل به اندازه ى متوسط، دست خود را دراز کند. فعالیّت، به این شکل انجام میشود که ما دو گروه شیء انتخاب میکنیم و آنها را یکی یکی به کودک میدهیم و کودک باید یک دسته از آنها را در ظرفی که روی سطح با ارتفاع بالاتر قرار دارد و اشیاء گروه دیگر را در ظرفی که در سطح با ارتفاع کمتر، یعنی در واقع روی زمین قرار گرفته بگذارد.
برای انجام فعالیت بعدی، با استفاده از کارتن، ساختاری مانند آنچه که در تصویر، قابل مشاهده است میسازیم. کودک باید یک کاموا یا نخ ضخیم را از درون سوراخ ها یا حلقه هایی که در تصویر قابل مشاهده است عبور دهد. به این شکل که به صورت یک در میان کاموا را از حلقههای موجود در طرف بالا و پایین عبور می دهد. مثلاً ابتدا کاموا را از سوراخ بالایی و سپس از سوراخ پایینی و دوباره از سوراخ بالایی و سپس پایینی و به همین ترتیب تا آخر ادامه می دهد و در نهایت انتهای کاموا را از سوراخی که در ستون عمودی سازه ى ساخته شده با کارتن قرار دارد و در شکل هم به آن اشاره شده است عبور می دهد. ارتفاع این ساختار باید به اندازهای باشد که حداقل ۲۰ سانت از قد کودک بلندتر باشد تا کودک به خوبی مفهوم بالا را درک و تجربه کند. به جای استفاده از این سازه کارتنی، می توانیم از دو تکه طناب نازک، یکی در بالا و یکی در پایین به جای بخشهای افقی سازه کارتنی استفاده کنیم؛ که البته باید حلقه هایی در نقاط مختلف این طناب ها تعبیه شود.
برای اجرای فعالیت بعدی سازه ای مانند آنچه که در تصویر نشان داده شده است می سازیم. طناب نازکی در اختیار کودک قرار میدهیم. کودک باید طناب را از درون استوانه های موجود در سازه عبور دهد. به این شکل که به صورت یک در میان، یک بار از پایین استوانه به سمت بالا و بار دیگر از بالای استوانه به سمت پایین، طناب را عبور میدهد؛ و کار را تا زمانی که طناب از درون همه ی استوانه ها عبور کند ادامه می دهد.
در فعالیت بعدی اگر وسیلهای مانند آنچه که در شکل نشان داده شده است در اختیار داریم، از آن استفاده میکنیم؛ در غیر این صورت با استفاده از کارتن، مانند آن را می سازیم. روش کار به این صورت است که در ابتدا ما یک شیء را به عنوان راهنما، در بالا ترین یا پایین ترین طبقه از سازه قرار می دهیم. بسته به اینکه بخواهیم کودک از بالا به سمت پایین اشیاء را در طبقات قرار دهد یا از پایین به بالا. سپس اشیاء را که هر چیزی اعم از مکعب ها، لگوها و سایر اسباب بازی ها می توانند باشند، یکی یکی به او می دهیم که بر اساس جهتی که با او قرارداد کردیم و با توجه به شیء راهنما، در طبقات قرار دهد. یعنی اگر ما اولین شیء را در بالاترین طبقه قرار دادیم، کودک باید اشیایی که به او میدهیم را به ترتیب از بالا به سمت پایین، از طبقه ى یکی مانده به آخر به سمت پایین ترین طبقه، در طبقات قرار دهد و برعکس. در اینجا هم ارتفاع سازه نقش مهمی دارد و حداقل باید به اندازه ى قد کودک یا بلندتر از آن باشد. در حین انجام کار، هر جا که لازم بود و تناسب کافی وجود داشت، می توانیم از واژه های بالا و پایین به تنهایی یا در قالب عبارات و جمله های مناسب استفاده کنیم.
در فعالیت بعدی، قرار است که کودک اشیائی را از روی زمین برداشته و روی سطحی که بالاتر از قد او قرار دارد بگذارد. میتوانیم از چندین سطح که در ارتفاعی بالاتر از قد کودک قرار گرفتهاند، یا تنها از یک سطح با چنین مشخصاتی استفاده کنیم و از کودک بخواهیم که اشیائی که روی زمین قرار دارند را برداشته و روی آن سطوح قرار دهد. یا می توانیم ظرفی در سطحی بالاتر از قد کودک بگذاریم و این فعالیت را با آن انجام دهیم. همچنین می توانیم مسیر فعالیت را معکوس کنیم. یعنی به جای اینکه کودک، اشیاء را از روی زمین بردارد و در سطحی بالاتر قرار دهد، اشیاء را از سطوح بالاتر از قد خود برداشته و روی زمین قرار دهد.
در نوع دیگر از فعالیت روی وایت برد از یک طرف به طرف دیگر آن، به صورت افقی یک خط رسم می کنیم. خط را باید جایی رسم کنیم که کودک بتواند از آن، هم به طرف بالا و هم به طرف پایین خط های عمودی رسم کند. یعنی ارتفاع خط، در واقع فاصله ى خط افقی از لبه ى پایینی وایتبرد، نباید به اندازهای پایین یا بالا باشد که امکان ترسیم خطوط عمودی به سمت پایین یا بالا وجود نداشته باشد؛ که با توجه به قد کودک یا کودکان، جای مناسب برای ترسیم این خط مشخص می شود. سپس روی این خط افقی، به فواصل مشخص و مساوی از هم، نقطه هایی می گذاریم و به صورت یک در میان، از نقاط مذکور، یک خط کوتاه ۳ تا ۵ سانتی به سمت بالا و پایین رسم میکنیم. یعنی مثلاً از نقطه ى اول، یک خط کوتاه به طرف بالا و از نقطه ى دوم، یک خط کوتاه به طرف پایین رسم می کنیم؛ و برای بقیه ى نقاط هم به همین ترتیب کار را به صورت یک در میان ادامه می دهیم. کودک باید هر کدام از خط هایی را که ما به سمت بالا و پایین کشیده ایم در همان جهت تا جایی که برایش ممکن است امتداد دهد. بدیهی است که امتداد دادن خطوط به سمت پایین تا رسیدن آنها به لبه پایینی وایت برد ادامه خواهد داشت؛ اما در مورد امتداد آنها به سمت بالا، تا جایی که برای هر کودک امکان پذیر است این کار را انجام دهد. در حین خط کشیدن، یعنی زمانی که کودک در حال کشیدن خط به سمت بالا یا پایین است، می توانیم از بیان کلمات بالا و پایین به صورت مکرر تا زمانی که کار به پایان رسد استفاده کنیم.
همچنانکه در بخشهای دیگر گفته شد، برخی از فعالیتها بیشتر برای جلب توجه کودک به مفاهیم و ویژگیها به کار می روند و برخی دیگر برای کمک به او به منظور متمایز کردن ویژگیهای مختلف. فعالیتی که در حال حاضر قصد توضیح آن را دارم از جمله فعالیتهایی است که بر تمایز قائل شدن بین مفاهیم بالا و پایین متمرکز است؛ و به نوعی یک فعالیت جداسازی به حساب می آید. برای اینکه کودک بتواند مفاهیم بالا و پایین را از هم متمایز و جدا کند، می توانیم از فعالیتهای مختلفی استفاده کنیم. در یک دسته از این فعالیتها میتوانیم از تصاویری استفاده کنیم که برخی از آنها نماینده مفهوم بالا و برخی دیگر نماینده مفهوم پایین باشند. به بیان دیگر در برخی از آنها چیزی در بالای چیز دیگر و در برخی دیگر چیزی در پایین چیز دیگر موجود باشد و کودک باید این دو دسته تصویر را از هم جدا کرده و در دو جای مختلف قرار دهد. مثلاً می توانیم از تصاویری استفاده کنیم که در برخی از آنها پرندهای بالای درخت قرار دارد و در برخی دیگر همان پرنده در پایین همان درخت؛ یا مثلا از تصاویری استفاده کنیم که در برخی از آنها کودکی دست خود را به سمت بالا دراز کرده یا به سمت بالا اشاره میکند و در برخی دیگر از تصاویر به سمت پایین. توضیح کامل تمایز و جداسازی در این صفحه آمده است که می توانید مطالعه کنید.
استفاده از دانش کودک در مورد اشیاء و پدیدههای اطرافش می تواند به ما در آموزش مفاهیم کمک کند. مثلاً کودک می داند که چرخ های ماشین در قسمت پایین آن قرار می گیرد یا مثلاً چراغ های گردان ماشین پلیس در قسمت بالای آن. این دانسته های قبلی که در ارتباط با مفهوم مورد آموزش ما (در اینجا مفاهیم بالا و پایین) قرار دارند، می تواند مسیری برای ما به منظور آموزش این ویژگی ها باز کند. مثلاً ما میتوانیم با استفاده از مقوا یا کارتن چند ماشین مانند ماشین پلیس بسازیم و فعالیت را به گونه ای ترتیب دهیم که کودک می بایست چرخ ها و چراغ گردان این ماشین ها را در جای مخصوص به هر کدام نصب کند. اکثر بچه ها جای درست هر کدام از این اجزا را می دانند و بین جای چرخ و چراغ های گردان تمایز قائل هستند و حتی ما میتوانیم در چنین فعالیتی از واژههای بالا و پایین برای اشاره به جای هر کدام از اجزا استفاده کنیم و به این ترتیب جریان آموزش را با راحتی و با صرف انرژی کمتری پیش ببریم. از جمله فعالیتهای دیگری که میتوانیم آن را در این دسته قرار دهیم و از آن به منظور آموزش مفاهیم استفاده کنیم فعالیتی است که طی آن کودک باید کلاه و کفشهای یک آدمک را به آن بپوشاند. البته نه این که الزاماً بخواهد عمل پوشاندن را عینا اجرا کند. ممکن است ما به جای یک آدمک که میتواند با استفاده از هر چیزی مثل کارتن، مقوا و غیره ساخته شود، از یک نقاشی آدمک استفاده کنیم و از کودک بخواهیم که کلاه و کفش هایی که عینی هستند و مثلا با مقوا ساخته شده اند را در جای مناسب از بدن این آدمک قرار دهد. در این فعالیت هم از آنجا که کودک نسبت به جای درست هر کدام از این وسایل یعنی کلاه و کفش اطلاع دارد و بین آنها تمایز قائل است، می توانیم از واژههای بالا و پایین استفاده کنیم. از دیگر فعالیت های این دسته می توانیم به فعالیتی اشاره کنیم که در آن کودک باید شاخه ها و ریشه ى یک درخت را در جای مناسب روی ساقه قرار دهد. بنابراین در این فعالیت ما با استفاده از کارتن، یک ساقه، شاخه ها و یک سری ریشه برای درخت می سازیم و از کودک می خواهیم که شاخه ها و ریشه ها را در جای درست نسبت به ساقه قرار دهد. می توانیم از تصاویر هم برای این کار استفاده کنیم.
دو نمونه از فعالیت هایی که کودک در آنها از دانسته های قبلی خود استفاده می کند:
فعالیت یک:
فعالیت دو:
مطالعه ی مطالب مربوط به نامگذاری و آموزش مبتنی بر تصویر، برای تکمیل مطالب این صفحه پیشنهاد می شود.
