برای آشنایی با کلیات آموزش مفاهیم شناختی، قبل از مطالعه ى این صفحه، مطالب این صفحه را مطالعه کنید.
در اولین اقدام باید از فعالیتهایی استفاده کنیم که توجه کودک را به کمیت طول و اختلاف طول جلب کند. مثلاً فعالیتهایی که اختلاف طول یک شیء یکسان در آن، دو نتیجۀ متفاوت در پی داشته باشد. یا اینکه کاری که از یک شیء بر میآید و اثری که آن شیء در آن فعالیت دارد برخاسته از اندازه ى طول آن باشد. یعنی شیئی که طول بلندتری دارد در جای خاصی اثر و کارکرد داشته باشد و شیئی که طول کمتری دارد در جایی دیگر؛ و این تفاوت در کارکرد، توجه کودک را به تفاوت در طول این دو جلب می کند و آرام آرام باید به سمتی برویم که کودک بین اشیایی که طول بلند و کوتاه دارند تمایز قائل شود و بتواند اشیایی که طول یکسانی دارند را در یک گروه در کنار هم قرار دهد. بعد از این مرحله است که میتوانیم به او کمک کنیم از واژه های بلند و کوتاه برای نامیدن اشیایی که طول بیشتر و کمتر دارند استفاده کند. و در نهایت باید یاد بگیرد که این کلمات را در جای مناسب خود به کار برد و بیان کند. این بخش را با فعالیتهایی که به منظور جلب توجه کودک به کمیت طول و اختلاف آن در اشیاء مختلف و کمک به متمایز کردن اشیاء با طول زیاد و کم از یکدیگر، شروع میکنیم.
از فعالیتهای جاگذاری یا انطباق همچنانکه در آموزش بیشتر مفاهیم شناختی میتوانیم استفاده کنیم در اینجا هم می توانیم. که در ادامه، شکلهای مختلفی از این دسته فعالیتها آورده شده است.
یکی از اصولی که می توانیم از آن برای ترتیب دادن فعالیت هایی به منظور جلب توجه کودک به کمیت طول و اختلاف این کمیت در اشیاء مختلف استفاده کنیم این است که شرایطی را فراهم کنیم که اشیاء با طول بیشتر در جایی و اشیاء با طول کمتر در جایی دیگر کارآیی داشته باشند و بتوانیم از آنها استفاده کنیم. در تصاویر زیر انواع مختلفی از فعالیتهایی که از این اصل استفاده کردهاند آورده شده است. روش کار به این شکل است که در همۀ انواع این فعالیت ها یک پایه داریم که فرورفتگیها یا بریدگی هایی روی آنها ایجاد شده که فاصلۀ بین این فرورفتگی ها یا بریدگی ها تعیین میکند که طول شیئی که قرار است در آنها قرار داده شود چقدر باشد. همۀ این سازه ها را می توان با کارتن ساخت.
فعالیت شماره ی یک:
فعالیت شماره ی دو:
فعالیت شماره ی سه:
فعالیت شماره ی چهار:
از این اصل که اشیاء با طول بیشتر در جای مخصوص مربوط به خود و اشیاء با طول کمتر در جای دیگری کارآیی و کاربرد داشته باشند (اصلی که در فعالیت های بالا از آن سود بردیم)، میتوانیم به این شکل هم استفاده کنیم که مثلاً کودک برای دسترسی به چیزهایی که دور از دسترس قرار دارند باید از یک وسیله استفاده کند و با استفاده از این وسیله آن چیزها را به دست آورد. مثلاً فرض کنید یک عروسک را در ارتفاع مشخصی قرار می دهیم به طوری که دست کودک به آن نرسد و برای برداشتن آن، تکه چوبی در اختیار او قرار میدهیم. فعالیت میتواند اینگونه باشد که ما یک دسته از عروسک ها را کمی بالاتر یا کمی دورتر از کودک قرار میدهیم و یک دسته از آنها را کمی نزدیکتر. در ابتدا فقط یک تکه چوب نسبتاً کوتاه که دسترسی به عروسکهای در فاصلۀ نزدیکتر را به کودک میدهد در اختیارش قرار میدهیم. سپس از او میخواهیم که عروسک ها را با استفاده از آن به دست آورده و مثلاً در جایی روی میز یا در ظرفی که برای او معلوم میکنیم قرار دهد. کودک تنها عروسکهایی که در فاصلۀ کمتری از او قرار دارند را میتواند به دست آورد. پس از آنکه کودک تمام عروسکهای در فاصلۀ کمتر را به دست آورد، چوب کوتاه را از او گرفته و چوب بلندتری در اختیار او قرار میدهیم تا با استفاده از آن عروسک های دورتر و با فاصلۀ بیشتر را هم به دست آورد. این تفاوت در زمان و شرایط کاربرد هر کدام از چوب ها که ارتباط مستقیم با طول آنها دارد توجه کودک را به طول و اختلاف آن در این دو تکه چوب جلب و همچنین به او کمک میکند بین طول بیشتر و طول کمتر تمایز قائل شود. چراکه ما هر کدام از این دو را یعنی چوب با طول کمتر و چوب با طول بیشتر را با شرایط خاصی مربوط کردیم که این خود به متمایز کردن این دو کمک می کند.
علاوه بر فعالیتهای جاگذاری عینی، می توانیم از جاگذاری اشیاء مختلف روی خطهایی که روی کاغذ ترسیم کرده ایم نیز استفاده کنیم
همچنانکه در مطالب مختلف به این نکته اشاره شد، فعالیت جاگذاری یا انطباق از جمله فعالیتهایی است که در آموزش اکثر مفاهیم می توانیم از آن استفاده کنیم. همچنین این فعالیت را میتوانیم به صورت کاملاً عینی و یا نسبتاً عینی انجام دهیم. در مورد آموزش مفاهیم بلند و کوتاه میتوانیم از این فعالیت استفاده کنیم. اما تأکید من در این بخش بر روش نسبتاً عینی استفاده از این فعالیت است. به این شکل که با استفاده از مقوا و کارتن، نوارهایی میسازیم (همانهایی که به رنگ آبی در تصویر قابل مشاهده هستند) و به ازای هر کدام از این نوارها، روی کاغذ هم یک مستطیل به اندازۀ آن رسم میکنیم. نوارها و مستطیل ها در دو دسته با طول مختلف هستند. یعنی نوارهای یک دسته کمی بلندتر و نوارهای دستۀ دیگر کمی کوتاه تر هستند و همچنین نوارهای هر دسته نسبت به هم، طول یکسانی دارند. کودک باید نوارهای مقوایی یا کارتنی را روی مستطیل متناسب با خود یعنی آن مستطیلی که طول یکسانی با آن دارد قرار دهد.
استفاده از فعالیتهایی که کودک را با تغییر طول یک شیء مواجه میکنند هم در جلب توجه او به ویژگی طول بسیار موثر است. مثلاً میتوانیم از اشیایی استفاده کنیم که قابلیت تغییر طول دارند. در ابتدا طول همۀ اشیاء یکسان است. وقتی کودک یک سمت آنها را در یک دست خود ثابت نگه داشته و سر دیگر آن ها را با دست دیگر خود میکشد طول شیء افزایش پیدا میکند. چیزی مثل آنتن. اما برای برخی از اشیاء این تغییر طول بیشتر است و بلندتر می شوند و برخی از آنها تغییر طول کمتری داشته و بنابراین کوتاه تر از دسته اول خواهند شد. بعد از باز کردن هر کدام از اشیاء، کودک با توجه به طول آنها، آنها را جداسازی (دسته بندی) میکند. یعنی آنهایی که طول بلندتر و یکسان دارند را در یک جا و آنهایی را که طول کوتاهتر و یکسان دارند در جای دیگر قرار می دهد. ساختن اشیاء با طول بلندتر و کوتاه تر هم می تواند از جمله ى این فعالیت ها باشد. مثلاً فرض کنید که ما روی یک سطح عمودی یا افقی سه خط موازی رسم کنیم. خط اول را محل شروع و خط های دوم و سوم را محل پایان در نظر می گیریم. حلقه هایی که قابلیت متصل شدن به هم دارند را در اختیار کودک قرار میدهیم و از کودک میخواهیم که آنها را به هم متصل کند. کودک در واقع باید دو یا چند زنجیر با استفاده از این حلقه ها بسازد. محل قرارگیری اولین حلقه ی زنجیر روی اولین خط است. همینطور که حلقه های بعدی به زنجیر اضافه شده و طول زنجیر افزایش پیدا میکند زنجیر به سمت خط های دوم و سوم نزدیک می شود. برخی از زنجیرها باید در خط دوم و بعضی دیگر در خط سوم تمام شوند و این خود وابسته به طول زنجیرها و اختلاف طول آنهاست. یعنی به بیان دیگر ما طول هر دسته از زنجیرها را تا جای مشخصی که با خطها معلوم کردیم ادامه میدهیم.
در دسته ی دیگری از فعالیت ها که می توانند به ما در این زمینه کمک کنند چند مبدأ و چند مقصد در نظر میگیریم. فاصلۀ بین این مبدأ و مقصدها در دو دستۀ فاصلۀ بیشتر و فاصلۀ کمتر قرار میگیرند. یعنی برخی از این مبدأ و مقصدها فاصلۀ بیشتر و برخی دیگر فاصلۀ کمتری از هم دارند. هر کدام از این نقطه ها را با قرار دادن چیزی در آنجا، مثلاً یک تکه کاغذ یا هر چیزی که مناسب میدانیم معلوم میکنیم. در مقصدها یک ظرف قرار میدهیم و کودک باید از نقطه ى مبدأ، یک شیء را بردارد و با طی کردن فاصله تا مقصد به آنجا رسیده و شیء را در ظرفی که در آنجا قرار دارد بگذارد. برای اینکه کودک این مسیر را طی کند باید خودش آن را بسازد. به این شکل که قطعات مربع شکلی که از مقوا یا کارتن ساختیم ( دارای ابعادی از ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر ) در اختیار کودک قرار میدهیم و کودک باید یکی یکی آنها را روی زمین و در فاصله ى بین مبدأ تا مقصد قرار دهد تا مسیر بین مبدأ و مقصد ساخته شود. هر کدام از این مربع ها را که روی زمین قرار میدهد روی آن می ایستد و سپس مربع بعدی را قرار میدهد. به همین ترتیب با قرار دادن هر کدام از مربع ها همچنان که طول مسیر بیشتر میشود و به مقصد نزدیک تر می شویم کودک هم این مسیر را طی می کند.
در نوع دیگری از فعالیت همچنان که در تصاویر قابل مشاهده است دو دسته استوانه داریم که کودک باید آنها را در هم جاگذاری کند. کودک باید هر کدام از استوانه ها را درون استوانه ای که به لحاظ طول، متناسب با آن است قرار دهد. در این فعالیت هم تمرکز عمده بر تمایز میان مفاهیم بلند و کوتاه است. برای راحت تر شدن کار برای کودک و کمک به او در جهت تمایز قائل شدن بین استوانه های بلند و کوتاه، می توانیم استوانه های بلند تر را در یک طرف و استوانه های کوتاه تر را در طرف دیگر قرار دهیم و استوانه هایی که قرار است درون استوانه های تو خالی قرار بگیرند را یکی یکی به کودک بدهیم تا درون استوانه ى مناسب قرار دهد. می توانیم در ابتدای کار از هر کدام از استوانه ها یکی را به عنوان نمونه، خودمان جاگذاری کنیم تا کودک الگو و راهنمایی برای انجام کار داشته باشد. همچنین می توانیم مراحل کار را طبق فعالیت جداسازی که در اینجا توضیح داده شد انجام دهیم.
فعالیتهای جاگذاری را میتوانیم به این شکل هم پیادهسازی و آنها را با اشیایی که در محیط زندگی کودک وجود دارند تلفیق کنیم. مثلاً در فعالیت اول کودک باید ساقه ى هر کدام از درختان را جاگذاری کند که طول متفاوتی دارند. یا مثلاً در فعالیت دوم باید پایه های هر کدام از صندلیها را که با صندلی دیگر طول متفاوتی دارند جاگذاری کند. که این تفاوت طول پایه ها و ساقه ها و اینکه کودک باید هر کدام از پایه و ساقه ها را در جای مشخصی قرار دهد هم او را متوجه طول و اختلاف آن و هم درکی از تمایز بین طول بیشتر و طول کمتر در او ایجاد میکند.
میتوانیم درختانی که ارتفاع کمتری دارند را در یک طرف و آنهایی که ارتفاع بیشتری دارند را در طرف دیگر قرار دهیم. سپس ساختار هایی که به عنوان ساقه در نظر گرفتیم را یکی یکی به کودک می دهیم تا در جای مناسب قرار دهد. یعنی در فرورفتگی روی درخت مناسب خود جاگذاری کند. بهتر است ابتدا ساختار های بلندتر را به کودک بدهیم. چراکه اگر ساختار های کوتاه تر را به او بدهیم، ممکن است آنها را در فرورفتگی های درخت های با ارتفاع بیشتر قرار دهد و تصور کند که کار را درست انجام داده است. اما زمانی که ساختارها یا ساقه های بلند تر را به او بدهیم صرفاً می تواند آنها را در درخت های با ارتفاع بلند تر جاگذاری کند. پس از آنکه همه ساقه های بلند در جای خود قرار گرفتند، ساقههای کوتاهتر را یکی یکی به او میدهیم. در مورد صندلی ها هم کار به همین شکل است. یعنی ابتدا پایه های بلندتر را به کودک میدهیم که در جای خود قرار دهد و سپس آنهایی که کوتاه ترند. این فعالیت بر ایجاد تمایز بین مفاهیم بلند و کوتاه تمرکز دارد. می توانیم این دو فعالیت را به شکل یک فعالیت جداسازی که در اینجا توضیح داده شد انجام دهیم. بهتر است در ابتدای کار، چه در مورد درخت ها و چه در مورد صندلی ها، یک ساقه ى بلند و یک ساقه ى کوتاه، همچنین یک پایه ی بلند و یک پایه ی کوتاه را از ابتدا در جای مناسب خود برای راهنمایی کودک قرار دهیم تا کودک با توجه به آن ادامه ی کار را انجام دهد.
علاوه بر موارد بالا، می توانیم از فعالیت هایی استفاده کنیم که طی آنها کودک باید اشیایی که طول های متفاوتی دارند را از حلقه هایی که در ارتفاع های متفاوتی قرار گرفتهاند آویزان کند. طبیعتاً باید اشیاء با طول بلندتر را برای حلقه های دورتر و اشیاء با طول کوتاه تر را برای حلقه های نزدیک تر در نظر بگیرد. البته ما میتوانیم اول همه ی اشیاء با طول کوتاه تر را یکی یکی در اختیار او قرار دهیم و سپس اشیاء با طول بلندتر را. همه ی وسایلی که برای انجام این فعالیت مورد نیاز است را می توانیم با استفاده از مقوا یا کارتن یا موادی از این دست بسازیم و نیازی به خرید ابزار یا وسیله خاصی نیست.
بنابراین در این فعالیت ما چند حلقه و چند میله که در یک انتهای خود زائده قلاب مانندی دارند را تهیه میکنیم یا به راحتی با استفاده از کارتن آنها را میسازیم. همچنان که در تصویر قابل مشاهده است برخی از این میلهها کوتاهتر و برخی بلندتر هستند. سپس برخی از حلقه ها را در روی یک سطح عمودی و در ارتفاعی بالاتر و برخی دیگر را در ارتفاعی پایینتر می چسبانیم یا به هر روش دیگری ثابت میکنیم. بهتر است بین حلقه هایی که در ارتفاع بالاتر و آنهایی که در ارتفاع پایین تر قرار دارند کمی فاصله وجود داشته باشد. سپس میله های قلاب دار را یکی یکی به کودک میدهیم تا قلاب آن را در حلقه قرار دهد. بهتر است ابتدا میله های با طول کمتر را به او بدهیم و سپس آنهایی که طول بیشتری دارند. در طی فعالیت هرجا که لازم دانستیم و مناسب تشخیص دادیم می توانیم از کلمات بلند و کوتاه استفاده کنیم.
فعالیت بعدی به این شکل است که کودک باید آدمک هایی که با کارتن یا مقوا برایش ساخته ایم را با توجه به طول هر کدام، در جای مناسب قرار دهد. بیشترین تمرکز این فعالیت بر تمایز و جداسازی مفاهیم بلند و کوتاه است. در این دسته از فعالیت ها روش کار بر اساس فعالیت کلاسیک و استاندارد جداسازی (دسته بندی) است که در این صفحه توضیح داده شد. هرچند شکل دو فعالیت گفته شده در اینجا با یکدیگر متفاوت است اما روش اجرای آن ها یکسان است. اصل کلی در انجام این فعالیت ها این است که ما دو گروه از آدمک ها را که طول آنها متفاوت است در دو جای متفاوت قرار می دهیم. یعنی برای هر گروه جایی مختص آن در نظر می گیریم؛ سپس در هر کدام از آن جاها یک آدمک از هر گروه قرار می دهیم. یعنی در جایی که مختص آدمکهای کوتاه است یک آدمک کوتاه و در جایی که مختص آدمکهای بلند است یک آدمک بلند به عنوان راهنما قرار می دهیم تا کودک بر اساس این دو، عمل جداسازی را انجام دهد. یعنی بتواند آدمکهای کوتاهتر را در جایی که ما آدمک کوتاه را قرار دادیم و آدمک بلند را در جایی که ما آدمک بلند را قرار دادیم قرار دهد. میتوانیم این فعالیت را در چهار مرحله از ساده به پیچیده سازماندهی و اجرا کنیم که توضیحات کامل آن در اینجا آمده است.
در یکی از فعالیتها هر دسته از آدمکها میله ای را در دست خود نگه داشته اند. کودک باید آدمکی که در اختیار او قرار میدهیم را به آدمکهای هم اندازه خود اضافه کند.
در فعالیت دیگر، روی هر آدمک سه سوراخ، یکی روی سر او و دوتای دیگر هر کدام روی یکی از پاهای او ایجاد کردهایم. در جایی هم که کودک باید آدمک ها را قرار دهد متناسب با این سوراخ ها برجستگی هایی وجود دارد. کودک باید با توجه به آدمک راهنما و تناسب بین این سوراخ ها و برجستگی ها آدمکی که به او میدهیم را در جای مناسب بگذارد.
فعالیت بعدی در اصل خود تفاوتی با دو فعالیت قبلی ندارد. در این فعالیت کودک باید هر کدام از آدمک ها را در جایی قرار دهد که دستش به سیب روی درخت برسد.
در فعالیتی که در ادامه می آید کودک باید مکعب های سبزرنگ را که در حکم تنه ى آدمک ها هستند، با توجه به طول هر یک در جای مناسب خود (روی آدمک مناسب) قرار دهد.
فعالیت بعدی به این شکل است که کودک باید چوبدستی ها را با توجه به طول آنها در دست آدمک مناسب قرار دهد. از هر کدام از آدمک ها چند عدد میسازیم و فعالیت را انجام میدهیم. آدمک های بلندتر را در یک سمت و آدمک های کوتاه تر را در سمت دیگر قرار می دهیم. سپس چوبدستی ها را یکی یکی در اختیار کودک قرار میدهیم که با توجه به طول آن، آن را در جای مناسب قرار دهد. میتوانیم کار را با توجه به مراحل فعالیت جداسازی که در اینجا به شکل کامل توضیح داده شد انجام دهیم. همچنانکه قبلا هم گفته شد، اکثر ابزارها و وسایل مورد استفاده در این فعالیت ها را می توانید با کارتن یا چیزهایی مثل آن بسازید.
در نهایت و پس از آنکه با انجام فعالیت هایی به صورت عینی و با درگیر کردن حداکثر حواس کودک به او کمک کردیم تا بین مفاهیم بلند و کوتاه تمایز قائل شود و به هر کدام از این دو، توجه کافی نشان دهد، باید به کودک کمک کنیم که این دو مفهوم را روی تصویر هم بتواند تشخیص داده و از هم تمیز دهد. برای این منظور از فعالیتهای جداسازی ای استفاده میکنیم که در آنها کودک باید دو دسته تصویر را که در یکی از آنها چیزی دارای طول بلندتر و در دسته ى دیگر، همان چیز دارای طول کوتاهتری است، از یکدیگر جدا کند. منظور از جدا کردن این است که هر کدام از تصاویر که شیء موجود در آنها طول کوتاهتری داشت را در یک طرف و تصاویر دیگری که طول شیء موجود در آنها طول بلندتری داشت را در جای دیگر قرار دهد. جزئیات فعالیت جداسازی در این صفحه آمده است.
