مفاهیم جلو و عقب، زیرمجموعه ى مفهوم کلی تر جهت هستند. همچنانکه در مطلب مربوط به آموزش مفاهیم چپ و راست اشاره شد، مفهوم جهت و به شکل ابتدایی تر درک کودک نسبت به جهت، در ابتدا با محوریت و به مرکزیت بدنش شکل می گیرد. به همین سبب، شکل گیری این مفاهیم، وابسته به سطح مشخصی از رشد روانی-حرکتی و یکپارچگی حسی در کودک است. با توجه به این نکته، در ابتدا باید مفاهیم جلو و عقب را نسبت به بدن کودک آموزش دهیم. از طرفی همانطور که در بخش های مختلف و به طور مبسوط در این صفحه گفته شد، آموزش مفاهیم شناختی در سه مرحله انجام می‌پذیرد و آموزش مفاهیم جلو و عقب نیز از این قاعده مستثنی نیست. کار آموزش را با فعالیت‌هایی شروع می‌کنیم که باعث می‌شوند کودک جهت‌های بالا و پایین را حس و تجربه کند و آرام آرام بتواند بین این دو، تمایز قائل شود تا زمینه ى لازم برای نامگذاری روی این دو مفهوم ایجاد شود. آموزش مفاهیم جلو و عقب

به صف شدن و قرار گرفتن در صف، یکی از فعالیت هایی است که تا حدودی می تواند مفاهیم جلو و عقب را به تجربه ى کودک درآورد؛ که این به صف شدن می تواند به دو شکل اجرا شود. در یک حالت می توانیم نفر اول صف را معلوم کنیم یا جایی را که نفر اول صف باید در آنجا بایستد یا بنشیند معلوم کنیم و بقیه ى نفرات، یکی یکی پشت سر او قرار بگیرند. یعنی صف به طور طبیعی و آنچه که همیشه اتفاق می‌افتد از جلو به طرف عقب ساخته شود. در حالت دیگر می‌توانیم مسیر فعالیت را معکوس کنیم و نفر آخر صف، اول از همه در جای خود قرار گیرد و نفرات بعدی به ترتیب در جلوی او اضافه شوند. پس از آنکه صف تشکیل شد؛ در صورتی که فضای کافی وجود داشته باشد، می توانیم از بچه ها بخواهیم هر کدام، قسمت پشتی پیراهن نفر جلویی را گرفته و به صورت یک قطار به سمت جلو یا عقب، بسته به جهتی که ما برای آنها تعین می‌کنیم حرکت کنند. در طول انجام فعالیت، یعنی زمانی که قطار در حال حرکت است، به صورت مکرر جهت حرکت را عوض می کنیم. بهتر است قبل از عوض کردن جهت حرکت، مکث کوتاهی بدهیم. علاوه بر حرکت کردن در جهات جلو و عقب، می توانیم از فعالیت های دیگری هم که در صف، قابل انجام هستند استفاده کنیم. به خصوص زمانی که فضای کافی برای حرکت کردن وجود نداشته باشد. یکی از این فعالیت ها می تواند اینگونه باشد که زمانی که نفر اول را در صف قرار می دهیم، چه این فرد در جلوی صف قرار بگیرد یا در عقب صف، یعنی چه نفر اول باشد یا نفر آخر، توپی را در اختیار او می‌گذاریم؛ و زمانی که نفر بعدی در صف قرار گرفت، یعنی پشت سر یا جلوی نفر قبلی، بسته به اینکه ما بخواهیم صف را از جلو به سمت عقب یا از عقب به سمت جلو تشکیل دهیم، فردی که توپ را در اختیار دارد آن را به نفر جدید می دهد و به همین ترتیب کار ادامه پیدا می کند تا توپ به آخرین نفری که در صف قرار می گیرد برسد. همچنین می توانیم این فعالیت را زمانی که صف کامل شد انجام دهیم. یعنی اول اجازه دهیم که بچه ها یکی یکی به صف اضافه شده و آن را کامل کنند؛ بعد از آن، توپ را در اختیار نفر اولی که در صف قرار گرفت می گذاریم. این فرد می تواند در جلو یا در عقب صف قرار داشته باشد. سپس او توپ را به نفر جلویی یا عقبی خود می دهد و نفر بعدی که توپ را می‌گیرد هم به همین ترتیب کار را ادامه می‌دهد تا نفر آخر.آموزش مفاهیم جلو و عقب

از جمله چیزهایی که می تواند به ما در آموزش مفاهیم جلو و عقب و همچنین جلب توجه کودک به این مفاهیم کمک کند جهت قرارگیری طبیعی و معمول اشیاء است.آموزش مفاهیم جلو و عقب

در حالت طبیعی، در زندگی روزمره، اشیاء در راستای مشخصی قرار گرفته اند. مثلاً همه مغازه ها به سمت خیابان ها قرار دارند. یعنی قسمت جلوی مغازه که همان در ورودی مغازه است به سمت خیابان است. تمام ساختمان ها هم همین وضع را دارند. از این ویژگی می توانیم برای جلب توجه کودک به مفهوم جلو و عقب استفاده کنیم؛ و این زمانی میسر است که ما کودک را با وضعی مواجه کنیم که این ویژگی طبیعی در آن رعایت نشده و در واقع به هم خورده باشد؛ و لازم باشد که کودک آن را به حالت معمول و طبیعی برگرداند. به بیان ساده، باید ترتیبی اتخاذ کنیم و کودک را در فعالیتی شرکت دهیم که طی آن لازم باشد کودک اشیائی مانند ماشینهای اسباب بازی یا ساختمان‌هایی که با مقوا یا چیزهای دیگر برای او ساخته ایم را نسبت به خیابان یا هر چیز دیگری که می‌تواند برای تعیین جهت قرار گیری ماشین ها یا ساختمان ها به عنوان معیار مورد استفاده باشد، در جهت درست قرار دهد. آموزش مفاهیم جلو و عقب

درفعالیت قبلی روش کار بر این منوال بود که کودک می بایست جهت قرارگیری برخی از اشیاء را به روال طبیعی خود برگرداند. در این فعالیت از اصلی، تقریباً نزدیک به این استفاده می کنیم؛ به شکلی که کودک باید برخی اشیاء را در جای درستی نسبت به چیزهای دیگر قرار دهد. مثلاً فرض کنید که یک سگ یا گربه ى اسباب بازی داشته باشیم. زمانی که کودک بخواهد در قالب یک بازی به آنها غذا بدهد، طبیعتا باید ظرف غذا را جلوی این حیوانات قرار دهد و نه مثلاً پشت یا طرف چپ یا راست آنها. بنابراین در فعالیت‌های این دسته، ما می توانیم از بازی غذا دادن به حیوان یا غذا دادن به یک عروسک، یعنی در واقع قرار دادن غذا در جلوی هر کدام از اینها یا قرار دادن ابزار، وسایل یا بساط یک فرد در جلوی او استفاده کنیم و با فراهم کردن شرایطی، کودک را در چنین اموری شرکت دهیم.آموزش مفاهیم جلو و عقب

در این فعالیت قرار است که کودک اشیایی را که قسمت جلو و عقب آن ها از همدیگر متمایز است در یک صف پشت سر هم قرار دهد. مثلا می توانیم از عروسک‌ها برای این منظور استفاده کنیم یا خودمان عروسک‌ها یا آدمک هایی را با استفاده از مقوا بسازیم و با قرار دادن صورت برای آنها یعنی در واقع با نقاشی کردن صورت برای آنها به کودک کمک کنیم که جهت جلو و عقب را روی آنها تشخیص داده و آنها را در یک صف مرتب کند. برای سهولت در انجام کار، نفر اول صف، یعنی نفر جلویی صف، که باید در ابتدای صف قرار بگیرد را مشخص کرده و در جای خود قرار می دهیم. همچنین می توانیم جای نفرات بعدی را هم با قرار دادن یک کاغذ یا چیزی مثل آن مشخص کنیم و کودک صرفاً شیء مورد نظر را برداشته و با رعایت جهت مناسب قرارگیری، در جای خود قرار دهد. همچنین می‌توانیم آدمک هایی بسازیم که قابلیت متصل شدن به همدیگر را داشته باشند و کودک باید آنها را به شکل درستی به هم وصل کند. یعنی به شکلی که در یک صف قرار بگیرند و جلوی همه آنها به یک سمت باشد. مانند آنچه که در تصویر قابل مشاهده است.آموزش مفاهیم جلو و عقب

فعالیت دیگری که می توانیم برای جلب نظر کودک به سمت مفاهیم جلو و عقب از آن استفاده کنیم این گونه است که با استفاده از کاغذ یا مقوا آدمک هایی به یک شکل و اندازه می سازیم و با نقاشی کردن روی آنها قسمت جلو و عقب بدنشان را به خوبی مشخص می کنیم. سپس با متصل کردن یک نخ به قسمت بالای سر هر کدام و چسباندن این نخ به دیوار آنها را روی دیوار و به فاصله حدود ۷ سانت از یکدیگر به صورت افقی در یک ردیف قرار می دهیم. برخی از آنها را می چرخانیم به نحوی که قسمت جلوی آنها به سمت دیوار قرار گیرد؛ و بقیه باید قسمت جلوی آنها به سمت ما باشد. کودک باید آنهایی را که صورتشان و در واقع قسمت جلوی بدنشان به سمت دیوار است را طوری بچرخاند که قسمت جلوی بدن آنها به سمت خودش قرار بگیرد و با آنهایی که قسمت جلوی بدنشان از قبل به سمت او بود کاری نداشته باشد. می توانیم این فعالیت را در قالب دیگری هم انجام دهیم؛ به این شکل که می‌توانیم روی کاغذ هایی به شکل مستطیل که هم اندازه هستند، تصاویری از یک آدمک بکشیم؛ به طوری که برخی از این آدمک ها صورتشان به طرف ماست؛ یعنی ما قسمت جلوی بدن آدمک را روی کاغذ نقاشی کرده‌ایم و برخی دیگر از آنها قسمت پشتشان به سمت ماست؛ یعنی ما قسمت پشت آدمک را روی کاغذ نقاشی کردیم. کاری که کودک باید انجام دهد این است که کاغذهایی را که روی آن‌ها قسمت پشت آدم یا آدمک نقاشی شده را از آنهایی که روی آن‌ها قسمت جلوی آدمک نقاشی شده، از هم جدا کند. مثلاً هر کدام را در یک سمت میز یا در یک ظرف مخصوصی که برایش مشخص کردیم قرار دهد؛ یا مثلا ابتدا همه ی آنهایی که نقاشی قسمت جلوی آدمک هستند را از روی میز بردارد و به ما بدهد و به هر حال به نحوی این دو گروه از تصویر و نقاشی را از همدیگر سوا کند.آموزش مفاهیم جلو و عقب

در این فعالیت از یک عروسک استفاده می کنیم و با استفاده از مقوا، کارتن یا فوم یا هر چیز دیگری که بتواند نقش جداساز را برای ما ایفا کند، فضای جلو و عقب عروسک را از هم جدا می کنیم. در واقع با چسباندن دو تکه کارتن یا هر چیز دیگری که در اختیار داشته باشید و مناسب بدانید در دو طرف عروسک، فضای جلو و عقب آن را تا حدودی از همدیگر جدا و مشخص می‌کنیم. سپس باید طی یک فعالیت یا بازی از کودک بخواهیم که اشیایی را در فضای جلوی عروسک و اشیاء دیگری را در فضای عقب عروسک قرار دهد. صورت دیگر این فعالیت می تواند این گونه باشد که به جای اینکه ما با استفاده از کارتن و چیزهایی مثل آن فضای جلو و عقب عروسک را از هم جدا کنیم، از دو سبد یا دو ظرف کوچک که در جلو و عقب عروسک می چسبانیم، مفاهیم جلو و عقب را به نوعی به کودک منتقل می‌کنیم. می‌توانیم از دوچرخه و سبد هایی که احیانا در جلو و عقب آن قرار دارد یا قرار می‌دهیم، برای این منظور استفاده کنیم و از کودک بخواهیم که اشیایی را در هر کدام از این سبدها که به او می‌گوییم قرار دهد.آموزش مفاهیم جلو و عقب

روی زمین و در یک ردیف، تعدادی دایره می کشیم. در صورتی که امکان کشیدن دایره برای ما فراهم نباشد از کاغذ ها یا مقواهایی که به شکل دایره و به قطر حدود ۳۰ سانت بریده ایم استفاده می کنیم. تعداد این دایره ها حداقل باید ۵ عدد باشد. کودک در دایره ی وسط، یعنی در دایره ی سوم می ایستد. فعالیت به این شکل انجام می‌شود که کودک باید با توجه به راهنمایی های ما که می تواند به صورت کلامی یا با ایما و اشاره باشد، به طرف جلو یا عقب، روی دایره ها حرکت کند. یعنی هر بار که ما دستور حرکت به او می‌دهیم با توجه به جهتی که برایش معلوم می کنیم باید یک دایره به طرف جلو یا یک‌ دایره به طرف عقب برود. می‌تواند این کار را به صورت پریدن از یک دایره روی دایره دیگر انجام دهد و اگر این امکان برایش وجود نداشته باشد یک قدم بر می‌دارد و خود را به دایره ی مقصد می‌رساند. زمانی که قرار باشد کودک با پریدن، خود را به دایره ی مقصد برساند و ما از کاغذ یا مقوا برای ساختن دایره ها استفاده کرده ایم، باید توجه کنیم که کودک سر نخورد و نیفتد. برای اینکه به کودک بگوییم به کدام سمت حرکت کند، می توانیم از دستور کلامی به این شکل که جلو بیا یا عقب برو و یا از این دستورات همراه با حرکت دست به سمت خودمان که در جلوی کودک قرار داریم یا دور از خودمان، برای بیان حرکت به جلو (یعنی به سمت ما) و حرکت به عقب استفاده کنیم. همچنین می توانیم از نمادهای دیداری هم برای این منظور سود بجوییم. مثلاً با کودک قرارداد کنیم که زمانی که فلشی که نوک آن به سمت ما که در جلوی کودک قرار داریم اشاره می کند را به او نشان می دهیم، یک دایره به سمت جلو و زمانی که آن فلش به سمت کودک قرار اشاره کند یک دایره به سمت عقب حرکت کند. همچنین می‌توانیم فعالیت را به شکلی انجام دهیم که نیاز به کنترل ما و دستور دادن ما نباشد. به شکلی که کودک در ابتدا در دایره ی اول یا آخر قرار می‌گیرد و بسته به اینکه در کدام دایره قرار گرفته است به سمت عقب یا جلو یک دایره یک دایره حرکت می کند و روی هر دایره مکث کوتاهی دارد و با رسیدن به دایره ی آخر، مسیر حرکت را معکوس می کند. مثلاً زمانی که کودک در ابتدا در دایره ی آخر ایستاده است باید یک دایره یک دایره به سمت دایره ی اول، یعنی به سمت جلو حرکت کند؛ و زمانی که به دایره ی اول رسید، کمی مکث کرده و یک دایره یک دایره به سمت عقب، تا دایره ی آخر حرکت می کند.آموزش مفاهیم جلو و عقب

تاثیر برخی از فعالیت ها بیشتر بر جلب توجه کودک به مفاهیم مورد آموزش و کمک به ایجاد یک حس و تجربه از آن مفهوم در او است و تاثیر برخی دیگر از فعالیت‌ها عمدتاً کمک به کودک و فراهم کردن شرایطی برای او به منظور متمایز کردن مقادیر و صورت های مختلف یک مفهوم است. فعالیتهای دسته اول یعنی آنهایی که بر جلب توجه کودک متمرکز هستند باید در ابتدای کار مورد استفاده قرار گیرند و آرام آرام به سراغ فعالیتهایی برویم که تمرکز آنها بیشتر بر ایجاد تمایز است. در اینجا به چند فعالیت که به ایجاد تمایز بین مفاهیم جلو و عقب کمک می‌کنند اشاره می‌کنم:آموزش مفاهیم جلو و عقب

فعالیت هایی که برای کمک به کودک در جهت متمایز کردن دو ویژگی از آنها استفاده می‌کنیم در یک طیف قابل مرتب‌سازی هستند. یک سمت طیف فعالیت هایی قرار می‌گیرند که کاملاً عینی بوده و شرایطی را فراهم می آورند که کودک با صرف کمترین مقدار انرژی، دو ویژگی را از هم متمایز کند؛ و درکی کم یا زیاد از این تمایز برای او ایجاد شود. در طرف دیگر این طیف، فعالیت هایی قرار می گیرند که به توجه بیشتری نیاز دارند؛ و به همین نسبت از عینیت کمتری برخوردارند. در واقع همان فعالیت‌های کلاسیک طبقه بندی و جداسازی هستند که توضیح مبسوط آنها در این صفحه آمده است. همچنانکه اشاره شد، فعالیت هایی که به آنها خواهیم پرداخت، به شکل های مختلفی قابل پیاده سازی هستند. یک نمونه از این پیاده‌سازی ها می‌تواند به این شکل باشد که از کودک بخواهیم تکه کاغذها یا تصاویری که برخی از آنها قسمت جلوی یک شیء و برخی دیگر قسمت عقب آن شیء را نشان می دهند از یکدیگر جدا کند. روند انجام فعالیت به شکل فعالیت های معمول جداسازی است که شرح کامل آن را می‌توانید در اینجا مطالعه کنید. همچنین می‌‌توانیم از تصاویری استفاده کنیم که از یک شیء به عنوان معیار در آنها استفاده شده است و شیء دیگری در برخی از این تصاویر در قسمت جلو و در دیگر تصاویر در قسمت عقب این شیء معیار قرار گرفته است. اگر بخواهیم فعالیت را به شکل کمی عینی تر انجام دهیم، می توانیم از یک شیء که قسمت جلو و عقب آن مشخص است یا ما برای کودک این دو قسمت را مشخص کردیم (یعنی شرایطی را فراهم کردیم که تشخیص قسمت جلو و قسمت عقب آن برای کودک کمی آسان‌تر شود) استفاده کنیم و کودک باید دو دسته ی مختلف از اشیاء را در قسمت جلو و عقب آن شیء قرار دهد. به عنوان مثال می توانیم از یک دوچرخه ى اسباب بازی یا از دوچرخه‌ای که با استفاده از کارتن برای کودک می سازیم، برای این فعالیت استفاده کنیم. به این شکل که یک سبد در قسمت جلو و یک سبد در قسمت عقب دوچرخه قرار می دهیم. به جای سبد، می توانیم از هر چیز دیگری که صلاح بدانیم و قابلیت قرار دادن چیزی در آن موجود باشد، استفاده کنیم. دو نوع شیء انتخاب می کنیم. مثلاً چند عدد مداد و چند عدد پاک کن. از قبل یک مداد در سبد قسمت جلوی دوچرخه و یک پاک کن در سبد قسمت عقب دوچرخه قرار می دهیم. این مداد و پاک کن نقش راهنما را بازی می کنند و کودک باید با توجه به این دو، بقیه ى اشیاء، یعنی بقیه ى مدادها و پاک کن ها را به ترتیب در سبد قسمت جلو و قسمت عقب دوچرخه قرار دهد.آموزش مفاهیم جلو و عقب

قرار دادن یک شیء در جهت صحیح نیز می‌تواند فعالیت مناسبی برای این منظور باشد. مثلاً فعالیتی که در تصویر پایین آمده است؛ که کودک باید طی آن، آدمکی که با مقوا یا کارتن برای او ساخته ایم را روی یک دوچرخه که آن هم کارتنی است، به شکل مناسب و در جهت درست قرار دهد.آموزش مفاهیم جلو و عقب

مطالعه ی این مطالب پیشنهاد می شود: آموزش مفاهیم جلو و عقب

نامگذاری روی مفاهیم شناختیآموزش مفاهیم جلو و عقب

آموزش مبتنی بر تصویرآموزش مفاهیم جلو و عقب

آموزش اشیاء موجود در محیط کودکآموزش مفاهیم جلو و عقب