قبل از مطالعه ى مطالب این بخش، ملاحظات کلی در آموزش مفاهیم شناختی را مطالعه کنید.
آموزش مفاهیم شناختی، به طور کلی در سه مرحله سازماندهی می شود. در مرحله ى اول ما به دنبال جلب توجه کودک به مفهوم مورد نظر و ایجاد یک تجربه ى زنده و حسی از آن مفهوم برای او هستیم؛ همچنین به او کمک میکنیم تا بین مقادیر مختلف ویژگی های مورد آموزش و انواع مختلف مفهوم مورد نظر، تمایز قائل شود. سپس به سراغ نامگذاری و در نهایت بیان میرویم. آموزش را با فعالیتهایی که هدف اصلی آنها جلب توجه کودک به مفاهیم داخل و خارج و تمایز بین این دو است شروع می کنیم.
انجام فعالیت ها یا بازی هایی که در حین آنها کودک درون چیزی یا جایی مثل اتاق، چادر بازی، کارتن، لگن، تونل های پارچه ای یا پلاستیکی و چیزهایی مثل اینها شده یا از آنها خارج شود یا اشیائی را درون ظرفی جمع یا از درون یک ظرف، کارتن، کیسه و مثل اینها خارج کند.
در این فعالیت به تعدادی عروسک کوچک که می تواند عروسک حیوانات یا انسان باشد و نیز به جعبه ها یا ظرف های کوچکی که نقش خانه ى عروسک ها را دارند نیاز داریم. فعّالیت به این شکل انجام میشود که یک عروسک و یک خانه در اختیار هر کودک قرار میدهیم و در قالب یک داستان، آنها را تشویق به بازی و نقش آفرینی می کنیم. در جاهای مختلفی از این داستان، کودکان باید عروسک ها را به بهانه های مختلف مثل خوابیدن یا مخفی شدن از دید دشمن و نظایر اینها درون خانه قرار دهند. این قسمت از داستان می تواند اینگونه روایت شود یا به بچه ها گفته شود که حالا فلانی که در واقع اسم آن عروسک است، که می تواند اسم یک حیوان یا انسان یا هر چیز دیگری باشد، که البته بین همه عروسک های موجود در بازی یکسان است، بره توی خونه یا میره توی خونه و بچه ها با شنیدن این جمله باید عروسک ها را به داخل خانه ها ببرند و تا زمانی که لازم هست اجازه دهند که آنها در آنجا بمانند و با اتفاق دیگری که در روند داستان روی می دهد از آنها یعنی از بچه ها خواسته میشود که عروسک ها را از خانه ها بیرون بیاورند و ادامه ی ماجرا را پی بگیرند. همانطور که مشخص است، تأکید این فعالیت باید بر آن بخشی باشد که بچه ها باید عروسک ها را درون خانه قرار دهند یا از آن بیرون بیاورند.
برای انجام فعالیت بعدی، یک دایره یا مربع به شکل زیر روی کاغذ رسم می کنیم. در فضای خارج از شکل، تعدادی عدس یا لوبیا یا نخود یا حتی کاغذ های کوچک مچاله شده قرار می دهیم و از کودک می خواهیم که اینها را یکی یکی از طریق قسمتی از شکل که باز گذاشته و کامل نشده است به داخل شکل حرکت دهد. در واقع کودک باید چیزهایی که در فضای خارج از شکل، روی کاغذ قرار دارند را با انگشتان شست و اشاره گرفته و روی کاغذ بکشد و از طریق قسمتی از شکل که باز گذاشته شده به داخل آن هدایت کند یا در مواردی که گرفتن آنها دشوار است صرفاً با قرار دادن انگشت اشاره روی آن و کشیدن آن روی کاغذ، این کار را انجام دهد. الزامی نیست که این فعالیت به این شکل انجام گیرد. می توانیم اشکال را به صورت بسته بکشیم و کودک با برداشتن و بلند کردن چیزهایی که در بیرون شکل قرار دارند آن ها را داخل شکل قرار دهد.
در نوع دیگری از فعالیت، استوانه هایی مانند آنچه که در شکل می بینید با استفاده از کاغذ یا مقوا می سازیم. طی این فعالیت، کودک باید استوانههای با قطر کمتر را درون استوانه های با قطر بیشتر قرار دهد. این کار می تواند به شکل های مختلف و در واقع با سناریوهای مختلفی انجام شود. در یک حالت ما می توانیم از بچه ها به صورت یکی یکی بخواهیم که این کار را برای ما انجام دهند. یعنی در هر نوبت، از یکی از آنها میخواهیم که یکی از استوانههای با قطر کمتر را درون یکی از استوانه های با قطر بیشتر قرار دهد. در حالت دیگر می توانیم برای هر کدام از بچه ها تعدادی از این جفت استوانه ها در نظر گرفته و در اختیار او قرار دهیم تا آنها را سر هم کند. در حالتی دیگر می توانیم همه ی استوانه ها را در یک جا مثلاً روی میز بزرگی قرار دهیم و همه ى بچه ها به صورت همزمان روی آنها کار کنند. بهتر است که برخی از استوانه ها از قبل سرهم شده باشند تا کنتراست لازم برای توجه به مفهوم داخل و خارج ایجاد شود.
برای انجام فعالیت بعدی، سه یا چهار چیزی که کودک بتواند وارد آن شود و در آن بنشیند تهیه میکنیم. این سه یا چهار چیز می توانند به طور کلی متفاوت از هم باشند. مثلاً یکی از آنها میتواند یک کارتن و دیگری یک ظرف پلاستیکی سومی یک گونی و چهارمی یک جعبه باشد. یا اینکه همه ی آنها می توانند از یک نوع، ولی در رنگهای متفاوت باشند. در این فعالیت ما از کودک می خواهیم وارد یکی از این ها شده و در آن بنشیند. مثلاً به او می گوییم که برو توی کارتن یا اگر تفاوت صرفاً در رنگ باشد به او می گوییم که برو توی کارتن آبی و به همین ترتیب با دستورات مختلف این چنینی کودک را از یک کارتن به کارتن دیگر جابجا می کنیم. اگر بخواهیم با بیش از یک نفر این کار را انجام دهیم هر کدام از بچه ها را درون یکی از اشیاء می نشانیم. در واقع دستور وارد شدن و نشستن درون اشیاء را می دهیم و سپس آنها را بین اشیاء مختلف جابجا میکنیم.
..
فعالیت دیگر در این زمینه می تواند این باشد که ما یک چادر بازی یا یک کارتن نسبتا بزرگ تهیه می کنیم و از یکی از بچهها یا از دو یا سه نفر از آنها میخواهیم که وارد چادر یا کارتن شوند. و از بقیه ى بچه ها می پرسیم که فلانی یعنی کسی که درون چادر یا کارتن قرار دارد کجاست؟ و منتظر می مانیم که پاسخ دهد. در نهایت ما با گفتن جمله ى “توی چادره” یا “توی کارتنه” یا “فلانی توی چادره” یا “فلانی تو کارتنه” به این سؤال پاسخ می دهیم و از بچه هایی که درون چادر یا کارتن هستند می خواهیم که از آن خارج و نفرات دیگری وارد آن شوند و این روال چند بار تکرار می شود. همچنین می توانیم بازی هایی را ترتیب دهیم که در فضای داخل و خارج چادر یا کارتن جریان داشته باشند. مثلاً بچه ها می توانند نقش گروهی را بازی کنند که هر کدام از آنها وظیفه ى مشخصی دارد. مثلاً یک یا دو نفر مسئول پختن غذا هستند و محل فعالیت آنها داخل چادر است. یک نفر مسئول نگهبانی، نفر دیگر مسئولیت دیگر و به همین ترتیب هر کدام از آنها مسئولیتی را بر عهده دارد، که بسته به نوع مسئولیت، مشخص می شود که محل فعالیت او داخل چادر است یا بیرون آن و در حین انجام بازی می توانیم به کلمات داخل، خارج ، تو، بیرون و مثل اینها اشاره کنیم.
یا می توانیم اینگونه عمل کنیم:
در ابتدا همه ى بچه ها بیرون چادر هستند و هر کدام از آنها به ترتیبی که مشخص می کنیم وارد چادر شده و برای مدت مشخصی مثلاً تا ۱۰ شماره در آنجا می مانند. در این مدت ما با صدای بلند تا ۱۰ می شماریم و پس از آن فردی که داخل چادر قرار دارد از آن خارج میشود و فرد دیگری وارد آن می شود. به جای شمردن، می توانیم از پخش آهنگ های کوتاه استفاده کنیم. تمام شدن آهنگ، به منزله ى به پایان رسیدن زمان کسی است که در چادر قرار دارد و او باید از آنجا خارج شود.
فعالیت دیگری که می تواند کمک کننده باشد نیازمند کمی ساخت و ساز است! با استفاده از کارتن چیزی مثل این را می سازیم و در مرکز فضای بازی قرار می دهیم. بچه ها در خارج از این فضا قرار می گیرند. می توانند بایستند یا بنشینند و هر کدام میتواند به کاری که علاقه دارد مشغول باشد. سپس ما از آنها میخواهیم که به داخل فضایی که با کارتن ساخته شده و در مرکز فضای بازی قرار دارد بروند. یعنی به آنها می گوییم: “برید اون تو”. یکی از ورودی ها را صرفاً برای داخل شدن و دیگری را صرفاً برای خارج شدن از آن فضا در نظر میگیریم و با بچه ها قرارداد می کنیم که فقط از ورودی مربوط به داخل شدن، داخل آن فضا و فقط از ورودی خارج شدن، از آنجا خارج شوند. پس از آنکه بچهها برای مدت کوتاهی در آن فضا ماندند، از آنها میخواهیم که از آنجا خارج شوند. بچه ها باید از ورودی ای که برای خارج شدن در نظر گرفته شده از آنجا خارج شوند و پس از آن دوباره سراغ فعالیتهای دلخواه خود بروند. پس از مدتی دوباره از آنها میخواهیم که به داخل آن فضا باز گردند و همین روند را برای چند بار تکرار می کنیم. می توانیم فواصل داخل و خارج شدن به/از آن فضا را کوتاهتر کنیم تا فعالیت هیجان بیشتری برای بچه ها داشته باشد.
همین کار را می توانیم به شکل دیگری هم انجام دهیم؛ به این ترتیب که چیزی که با استفاده از کارتن و در اندازه ى نسبتاً بزرگ ساخته بودیم را این بار با استفاده از کاغذ یا مقوا در اندازهای کوچک می سازیم؛ به طوریکه بتوانیم روی میز یا جایی مثل آن قرار دهیم و به جای این که خود بچه ها به این فضا داخل یا از آن خارج شوند از ماشینهای کوچک اسباب بازی یا حتی از مکعب های رنگی کوچک یا لگو ها استفاده می کنیم تا بچه ها آنها را وارد این فضا کرده یا از آن خارج کنند. می توانیم برای هر کدام از بچه ها یکی از این ساختارها را با کاغذ بسازیم و روی میز او بچسبانیم و یک مکعب یا لگو در اختیار او قرار دهیم و زمانی که ما از از آنها خواستیم که به داخل آن فضا بروند، آن ها لگو یا مکعب خود را یا آن ماشین اسباب بازی خود را از ورودی مخصوص به داخل شدن، داخل آن فضا می برند و تا زمانی که ما دستور خارج شدن ندادیم در آنجا باقی میمانند و فعالیت را مثل آنچه که قبلاً گفته شد ادامه می دهیم.
حتی می توانیم پا را فراتر گذاشته و ساختار کاغذی را به طور کلی حذف کنیم و به جای آن شکلی مثل این را روی یک کاغذ بکشیم و فعالیت را با آن انجام دهیم. یعنی بچه ها، لگو، مکعب یا ماشین های خود را به این فضا داخل یا از آن خارج کنند. همچنانکه مشخص است، از میان این سه شکل از فعالیت، شکل اول آن عینی تر از بقیه بوده و تجربه ى بهتر و زنده تری از مفاهیم داخل و خارج، به کودک ارائه می کند.
فعالیت دیگری که می تواند به منظور ما کمک کند بهتر است در اتاق بازی یا در جایی که فضای کافی وجود داشته باشد انجام شود. به این نحو که تعدادی شیء که بچه ها بتوانند وارد آن شده و در آن بنشینند تهیه میکنیم و آنها را در اطراف فضای بازی به فواصل مناسبی از هم قرار می دهیم. برای هر کدام از بچه ها یک شیء به خصوص مشخص می کنیم. در ابتدای کار از هرکدام از آنها میخواهیم که در جای مخصوص به خود یعنی درون شیء مخصوص به خود که می تواند یک کارتن، جعبه، کیسه یا ظرف پلاستیکی باشد قرار بگیرد. پس از آنکه همه ى بچهها در جای خود قرار گرفتند، مکث کوتاهی می کنیم و سپس از آنها میخواهیم که از جای خود خارج شده و در مرکز فضای بازی بایستند یا بنشینند. در اینجا هم مکث کوتاهی مثلاً حدود ۵ تا ۱۰ ثانیه داریم و دوباره از بچه ها می خواهیم که هرکدام در جای مخصوص به خود قرار بگیرند. نحوه خواستن از بچه ها برای خارج یا داخل شدن از/به جای خود می تواند به این شکل باشد که از آنها بخواهیم که “بیایید بیرون” یا “برید تو” یا استفاده از عبارت ها و جمله هایی نزدیک به این ها. در ادامه می توانیم مدت زمان مکث ها را کوتاه کنیم تا فعالیت برای بچه ها هیجان بیشتری داشته باشد؛ یعنی به فواصل کوتاهی از آنها بخواهیم که از جاهای خود خارج یا به آن داخل شوند.
در فعالیت بعدی به سراغ کاغذ می رویم. روی کاغذ شکلی مانند آنچه که در اینجا می بینید رسم می کنیم. از نقطه ى آبی رنگ شروع به کشیدن یک خط به سمت نقطه ى قرمز رنگ می کنیم. این خط باید از فضای داخل دایره ها عبور کند و پس از عبور از همه ی دایره ها به نقطه ى قرمز وصل شود. در حین کشیدن خط، می توانیم از صداها یا واژه هایی برای جلب توجه و همکاری بچه ها استفاده کنیم. مثلاً می توانیم صدای ماشین درآوریم یا بگوییم: “برو برو برو”. زمانی که به یکی از دایره ها می رسیم، سرعت حرکت دست را کم میکنیم و با جمله ى مناسبی که بیانگر وارد شدن ما (در واقع خط) به درون فضای دایره باشد، این اتفاق را به بچه ها گزارش می کنیم. مثلاً می توانیم بگوییم که: “حالا میریم توی دایره”. همچنین زمانی که از دایره خارج میشویم.
اگر بچه ها یا هر چند نفر از آنها خودشان توانایی خط کشیدن به شکل مناسب را داشت، به جای اینکه خودمان خط بکشیم، از آنها میخواهیم که این کار را انجام دهند. اگر کسی قادر به خط کشیدن به شکل مناسب نبود، با گرفتن دست او، این کار را برایش انجام می دهیم و در حین انجام کار، همان صداها و عبارت ها و جمله هایی که باید تولید کنیم یا بگوییم را تولید می کنیم و می گوییم.
در فعالیت بعدی با استفاده از کاغذ یا مقوا فضایی مثل آنچه که در شکل می بینید می سازیم. با استفاده از عروسک ها یا همین چیزهایی که در شکل دیده میشوند و با مقوا قابل ساختن هستند یک داستان را برای کودک در این فضا روایت می کنیم. هر کودک یکی از عروسک ها یا حیوانات کاغذی را در اختیار دارد و متناسب با روند داستان هر بخش از داستان را که مربوط به اوست و در واقع مربوط به عروسک یا حیوان کاغذی اوست، بازی می کند و آنچه که ما به عنوان راوی، روایت میکنیم را انجام میدهد. در بخش های متعددی از داستان، روند اتفاقات باید به گونهای پیش برود که کودک مجبور باشد عروسک یا حیوان کاغذی را در لانه اش قرار دهد یا درون شیء یا سوراخ یا چیزهایی مثل این و یا از آنجا خارج کند. طبیعتاً الزامی نیست که فضای قصه عیناً همین فضایی باشد که در تصویر مشخص است. بسته به نوع داستان، انتخاب فضا، اتفاق می افتد و این صرفاً یک پیشنهاد و برای شفاف کردن ایده کار است.
