تشخیص جهت، به طور کلی، در ابتدا نسبت به بدن کودک شکل میگیرد. یعنی کودک در قدم اول جهتها را نسبت به خود و با مرکزیت خود درک میکند و لازمه ى این امر این است که او مراحل رشد روانی-حرکتی و یکپارچگی حسی را تا سطح مشخصی طی کرده و طرح بدنی و تصویر بدنی در او شکل گرفته باشد. بنابراین در آموزش مفهوم چپ و راست که زیر مجموعه ای از مفهوم کلی تر جهت است باید به این نکته توجه کنیم و این مفاهیم را در ابتدا نسبت به بدن کودک به او آموزش دهیم و سپس نسبت به چیزهایی غیر از بدنش.
مورد دیگر اینکه آموزش این دو مفهوم هم مانند آموزش سایر مفاهیم دارای سه مرحله است که جزئیات آن را می توانید در این صفحه مطالعه کنید. کار را با فعالیت هایی که توجه کودک را به دو طرف بدن یا فضای دو طرف آن جلب می کند شروع میکنیم.
با استفاده از کاغذ یا مقوا مسیری روی زمین مانند آنچه که در شکل میبینید درست می کنیم. کودک در ابتدای این مسیر یعنی در جایی که با دایره قرمز رنگ مشخص شده است می ایستد و یک تابلو که آن را هم از مقوا ساخته ایم به دست چپش میدهیم. به جای این تابلو می توانیم از هر چیز دیگری که مناسب میدانیم و فکر میکنیم که میتواند توجه کودک را به دست چپ و به دنبال آن به طرف چپ جلب کند استفاده کنیم. از کودک میخواهیم که در طی مسیر آرام آرام شروع به حرکت کند و به هر دوراهی که می رسد در مسیری که به سمت دستی که تابلو در آن قرار دارد است بچرخد و حرکت کند. به تدریج می توانیم از گفتن عبارت چپ یا به سمت چپ و مثل اینها استفاده کنیم. برای دست راست هم به همین ترتیب عمل می کنیم. یعنی کودک در ابتدای مسیر می ایستد. ما تابلویی که در دست چپ او قرار داده بودیم را این بار در دست راست او قرار می دهیم یا مثلاً می توانیم یک دستکش فقط به دست راستش بپوشانیم و کارهایی از این قبیل که هدف اصلی آنها تمایز قائل شدن بین دو طرف بدن و کمک به تشخیص این تمایز برای کودک است؛ و کودک در مسیر، شروع به حرکت می کند. ولی این بار در همه ى پیچ ها به سمت راست چرخیده و ادامه ی حرکت می دهد.
شاید لازم باشد در ابتدای انجام این فعالیت یعنی زمانیکه کودک هنوز آشنایی کافی با این فعالیت ندارد مسیر را به گونه ای ترتیب دهیم که همه ى تغییر مسیرها یعنی تمام پیچهای مسیر به یک سمت باشد. به این شکل که وقتی کودک از یک سمت مسیر به سمت دیگر آن حرکت می کند تمام پیچ هایی که در مسیر با آنها مواجه میشود فقط به سمت چپ باشد. با حرکت در مسیر برگشت، این حالت معکوس خواهد شد و تمام پیچ ها به سمت راست خواهند بود. مدتی با این مسیر فعالیت را انجام میدهیم. چه در مسیر رفت و چه در مسیر برگشت؛ و سپس مسیر را به شکلی که در ابتدای مطلب بدان اشاره شد در میآوریم.
در این فعالیت ما هر کدام از دست های کودک را با رنگ انگشتی یا هر رنگ دیگری که مناسب بدانیم و رنگی باشد که زود خشک شود و از طرفی قابل شستشو باشد رنگ می کنیم. سپس دو دسته اشیاء که هر دسته به رنگ یکی از دستهای کودک است در مقابله او قرار می دهیم و از او می خواهیم که در ابتدا یک گروه از اشیاء را با دستی که همرنگ با این اشیاء است بردارد و در طرف دستی که از آن استفاده کرده، روی زمین قرار دهد. مثلاً اگر دست راست کودک را قرمز کرده باشیم، کودک باید همه اشیایی که رنگ آنها قرمز است را یکی یکی با دست راست برداشته و در طرف راست خود روی زمین جمع کند. سپس همین کار را با دست دیگر خود روی اشیایى که همرنگ با آن دست هستند انجام میدهد. میتوانیم در طی فعالیت، هرجا که لازم دانستیم از واژه های چپ، راست یا دست چپ و دست راست و هر واژه یا عبارتی که نزدیک به اینها است استفاده کنیم.
تقسیم کردن فضای بینایی کودک به دو بخش راست و چپ هم می تواند تاثیر بسزایی در عینی کردن مفاهیم چپ و راست و کمک به درک، تشخیص و تجربه ى دو طرف بدن برای کودک داشته باشد. برای اینکه بتوانیم این کار را انجام دهیم از یک تکه کارتن استفاده کردهایم و آن را به شکلی که در تصویر می بینید برش زده و روی زمین قرار داده ایم. به این ترتیب کودک به صورت واقعی و در عمل تجربه ى متفاوتی از دو طرف بدن خواهد داشت. در این حالت میتوانیم فعالیتهای مختلفی را انجام دهیم مثلاً جابهجا کردن اشیا یا جمع کردن اشیا در یک ظرف. خود این فعالیتها خیلی فعالیت های خاصی به حساب نیامده و تأثیر ویژهای ندارند؛ بلکه صرفا هدف مشغول کردن کودک به کاری را بر عهده دارند و تاثیر اصلی، ناشی از تفکیک فضای بینایی کودک به دو قسمت مجزا است و می خواهیم کودک با این فضای بینایی نیمه شده فعالیت های سادهای را انجام دهد.
روش دیگری که برای نصف کردن فضای دیداری کودک به دو طرف چپ و راست میتوانیم از آن استفاده کنیم قراردادن یک صفحه عمودی روی یک میز و تقسیم سطح میز به دو طرف چپ و راست است. روی صفحه ای که برای تقسیم کردن از آن استفاده می کنیم یک سوراخ به اندازهای که دستهای کودک بتوانند به سادگی از آن عبور کرده و کودک بتواند اشیایی را که اندازه ى نسبتاً کوچکی دارند از آن عبور دهد ایجاد می کنیم. در ادامه اشیایی را در دو طرف صفحه ى عمودی، روی میز قرار می دهیم. این اشیاء می توانند از دو رنگ مختلف یا از دو نوع مختلف باشند. مثلاً ما می توانیم تعدادی مکعب که برخی از آنها به رنگ قرمز و برخی از آنها به رنگ آبی هستند را به صورت درهم، تعدادی در این طرف سطح عمودی و تعدادی در آن طرف سطح عمودی روی میز قرار دهیم. یا میتوانیم از تعدادی مکعب همرنگ و تعدادی لگو که آنها هم همرنگ مکعب هستند استفاده کنیم و چند لگو و چند مکعب را در یک طرف و چند لگو و چند مکعب را در طرف دیگر صفحه عمودی روی میز قرار دهیم. کاری که کودک باید انجام دهد این است که اشیاء همرنگ را در یک طرف میز قرار دهد و باید این کار را از طریق انتقال اشیا از راه سوراخی که روی سطح عمودی ایجاد کردیم انجام دهد. مثلاً باید تمام مکعب های قرمزی که طرف راست قرار دارند را با دست راست گرفته و از سوراخ روی سطح عمودی عبور داده و با دست چپ برداشته و در طرف چپ قرار دهد و تمام مکعب های آبی رنگی که طرف چپ قرار دارد با دست چپ برداشته، از سوراخ روی سطح عمودی عبور داده و با دست راست آن را برداشته و در طرف راست قرار دهد. در مورد اشیائی که از انواع مختلفی بودند هم باید همین کار را انجام دهد. اما این بار معیار جداسازی اشیاء، نوع آنهاست. مثلا می توانیم از اشیاء موجود در منزل مانند لیوان و کاسه یا قاشق و چنگال و مثل اینها استفاده کنیم. اما باید تناسبی بین اندازه اشیاء و اندازه سوراخی که روی سطح عمودی ایجاد کردیم وجود داشته باشد.
با استفاده از مقوا ساختارهایی شبیه دست چه دست راست و چه دست چپ می سازیم و آنها را روی زمین به شکلی که یک مسیر را بسازند قرار میدهیم. کودک باید با قرار دادن دست خود روی این مقوا ها مسیر را طی کند. قاعدهای که کودک باید رعایت کند این است که دست راست خود را باید روی مقواهایی قرار دهد که به شکل دست راست ساخته شدهاند و دست چپ خود را باید روی مقواهایی قرار دهد که به شکل دست چپ ساخته شدهاند.
در این فعالیت از یک محفظه استفاده میکنیم که دو ورودی در دو طرف خود دارد. یعنی یک ورودی در طرف چپ و یک ورودی در طرف راست. می توانیم این محفظه را با چسباندن کف دو سطل کوچک یا دو ظرف مثل اینها یا با استفاده از کارتن بسازیم. محفظه را به صورت افقی به شکلی که ورودی های آن به طرف چپ و راست قرار گیرند جلوی کودک قرار می دهیم. اشیائی را طرف چپ و نزدیک ورودی چپ محفظه و اشیاء دیگری را در طرف راست و نزدیک ورودی راست محفظه روی زمین قرار میدهیم. کودک باید همزمان با دست راست و چپ خود، یک شیء از سمت همان دست برداشته و از ورودی همان سمت، درون محفظه قرار دهد. ورودی محفظه باید به گونهای باشد که اشیاء، پس از قرارگرفتن در محفظه از آن خارج نشوند. پس کودک باید همزمان که با استفاده از دست چپ خود یک شیء را از سمت چپ بر میدارد، با دست راست خود هم یک شیء را از سمت راست بردارد و به صورت همزمان این اشیاء را درون محفظه قرار دهد. یعنی شیئی که در دست چپ دارد را از طریق ورودی سمت چپ و شیئی که در دست راست دارد را از طریق ورودی سمت راست، درون محفظه قرار میدهد؛ و این کار را تا زمانی که همه ى اشیاء، درون محفظه قرار داده شوند ادامه می دهد.
عروسک گردانی هم در صورتی که به هر یک از دستان کودک یک عروسک داده شود، میتواند برای جلب توجه کودک به دو طرف بدنش و تمایز قائل شدن بین این دو طرف کمک کند. این فعالیت میتواند در قالب یک روایت یا داستان اجرا شود. دو عروسک که در واقع دو شخصیت این داستان هستند را هر یک به یکی از دست های کودک می دهیم یا اگر به شکل عروسک هایی هستند که کودک باید دستش را در آنها قرار دهد، دستهای کودک را در آنها قرار میدهیم و داستان را روایت می کنیم. کودک باید با توجه به روند داستان، هر جا که لازم بود عروسک مناسب را حرکت دهد یا با آن، کاری که در داستان اتفاق میافتد را انجام دهد. بهتر است این داستان به گونهای باشد که در هر لحظه، کودک صرفاً از یکی از دستهایش استفاده کند. یعنی شخصیتهای داستان به نوبت، کاری انجام دهند و نقش ایفا کنند. از هر فعالیت دیگری که این ویژگی را داشته باشد، یعنی کودک با دست چپ و راست خود کارهای متفاوت ثابت و خاص همان دست را انجام دهد می توانیم استفاده کنیم. اگر کودک توجه کافی برای پیگیری داستان یا توان درکی کافی برای فهم آن را نداشت، میتوانیم با دستورات مستقیم از او بخواهیم که با عروسکی که ما اشاره میکنیم کار خاصی را انجام دهد یا صرفاً یک کار ثابت و مشخص را انجام دهد.
در این فعالیت از سر هم کردن دو شیء یا وصل کردن دو شیء به منظور توجه دادن کودک به دو سمت بدنش و از این طریق آموزش مفاهیم چپ و راست استفاده میکنیم. البته هدف اصلی این فعالیت همان حس کردن تفاوت بین دو طرف بدن به صورت عملی و تجربی است. یعنی کودک واقعاً متوجه شود که بین دو طرف بدن تفاوتی وجود دارد یا حداقل توجه اش به دو طرف بدنش جلب شود.
در دو طرف میز، دو گروه شیء قرار می دهیم. اشیاء به گونه ای انتخاب شده اند که می توانند به هم متصل شوند. آنها را دو به دو مقابل هم قرار میدهیم. در فضای وسط بین آنها یک ظرف با ارتفاع کم، مثلاً بشقاب میگذاریم. کودک باید همزمان از دو طرف، یک شیء با دست همان طرف برداشته و آنها را به هم وصل کند و در ظرف قرار دهد.
ساختاری مانند آنچه که در شکل می بینید می سازیم. کودک باید دو رشته کاموا با رنگهای متفاوت را از سوراخهای روی بخش های عمودی این ساختار که در تصویر قابل مشاهده است عبور دهد. به این ترتیب که اولاً هر کدام از کاموا ها باید صرفاً توسط دست یک سمت از سوراخ ها عبور داده شود و ثانیاً هر دو دست باید همزمان کار کنند. یعنی همزمان کامواها را بردارند و همزمان آنها را از سوراخ ها عبور دهند. در این فعالیت، این سازهای که با کارتن ساخته شده باید به گونهای در مقابل کودک قرار گیرد که سوراخ ها در سمت چپ و راست کودک باشند و کودک از سوراخ های نزدیک تر به سمت سوراخ های دورتر یا برعکس یعنی از سوراخهای دورتر به سمت سوراخهای نزدیکتر کاموا ها را از آنها عبور دهد.
حمل اشیاء سبک و سنگین به صورت همزمان به گونهای که دست یک سمت همواره شیء سنگینتر و دست طرف دیگر همواره شیء سبکتر را حمل کند هم میتواند برای جلب نظر کودک به دو طرف بدن و ایجاد تمایز بین آنها موثر باشد. پس میتوانیم فعالیتی را ترتیب دهیم که در آن، دو گروه اشیاء سبک و سنگین داریم و کودک باید با در دست گرفتن یک شیء سبک و یک شیء سنگین که هر کدام از این اشیاء در یک دست او قرار دارند آنها را تا مسافت مشخصی حمل کند و در آنجا قرار دهد. نکته ى مهم این فعالیت این است که همه ى اشیاء سبک همواره توسط دست یک طرف و همه ى اشیاء سنگین همواره توسط دست طرف دیگر حمل میشوند. یعنی مثلاً دست چپ همواره مسئول حمل اشیاء سبک و دست راست همواره مسئول حمل اشیاء سنگین خواهد بود یا برعکس. هدف، این است که کودک حس متفاوتی از دو طرف بدنش دریافت کند و این حس متفاوت، آرام آرام تمایز دو طرف بدن را برای او شکل داده و تداعی کند.
دسته ى دیگری از فعالیت ها که قابلیت توجه دادن کودک به دو طرف بدنش و در واقع قابلیت ایجاد دو حس متفاوت نسبت به دو طرف بدن را دارند فعالیت هایی هستند که طی آن ها بستگی، نسبت یا رابطهای بین اندامهای یک طرف مثلاً دست یا پای یک طرف با یک شیء برقرار و حفظ می شود. مثلاً میتوانیم دو ظرف در نظر بگیریم که به نحوی کودک بتواند بین آن دو تمایز قائل شود. یعنی در رنگ یا شکل یا نوع متفاوت باشند؛ و از کودک بخواهیم که اشیائی را در این دو ظرف بریزد. به این شکل که اگر شیء در دست راست او قرار داشت همواره در ظرف مشخصی مثلاً ظرف قرمز رنگ و اگر شیء در دست چپ او قرار داشت همواره در ظرف دیگر مثلاً ظرف آبی رنگ بیاندازد. پس دست راست او به ظرف قرمز رنگ و دست چپ او به ظرف آبی رنگ مرتبط شده است. می توانیم طی فعالیت، جای ظرف ها را عوض کرده یا تغییر دهیم؛ اما رابطه ى بین اندام ها و ظرفها به هم نمیخورد و کودک باید بر اساس همان رابطه عمل کند.
در این فعالیت کودک روی زمین می نشیند. در دو طرف او یک ظرف قرار می دهیم. یعنی یک ظرف در طرف راست و یک ظرف در طرف چپ. علاوه بر ظرفها، اشیائی را هم در دو طرف او روی زمین و کمی جلوتر از ظرفها میگذاریم. کودک باید اشیائی که در طرف چپ او قرار دارد را یکی یکی برداشته و در ظرف سمت راست خود و اشیائی که در طرف راست قرار دارد را یکی یکی برداشته و در ظرف طرف چپ قرار دهد. همچنین می توانیم فاصله ى اشیاء و ظرف را از کودک کمی بیشتر کنیم؛ به نحوی که کودک برای دسترسی به اشیاء و ظرفها مجبور باشد کمی بدنش را به سمت راست یا چپ خم کند. در واقع مجبور باشد بیشتر به سمت چپ یا راست متمایل شود؛ که این خود منجر به توجه بیشتر به طرفین بدن و ایجاد تمایز بیشتری خواهد شد.
در این فعالیت ما آدمک هایی داریم که برخی از آنها نیمه ى چپ و برخی دیگر نیمه ى راست ندارند. از طرف دیگر این نیمه های مفقود در جای دیگری قرار دارند و ما آنها را یکی یکی به کودک میدهیم و کودک باید آنها را به نیمه ى مناسب خود بچسباند تا آدمک کامل حاصل شود. هدف از این فعالیت، جلب توجه کودک به جهت چپ و راست، همچنین تمایز قائل شدن بین این دو است.
این فعالیت به صورت یک فعالیت جداسازی که در اینجا توضیح داده شد اجرا می شود
در این فعالیت مقوا هایی داریم که روی آنها دستهای ساخته شده از کارتن را چسبانده ایم. روی برخی از مقواها دست راست و روی برخی دیگر دست چپ چسبانده شده است. کودک باید مقواهایی که دست راست روی آنها چسبانده شده را در یک جا و مقواهایی که دسته چپ روی آنها چسبانده شده را در جای دیگر قرار دهد.
این فعالیت به صورت یک فعالیت جداسازی که در اینجا توضیح داده شد اجرا می شود
جداسازی تصاویر از یکدیگر میتواند جزو فعالیتهایی باشد که به ما و کودک در آموزش و یادگیری مفاهیم چپ و راست و تمایز قائل شدن بین این دو کمک کند. به این شکل که باید از دو دسته تصویر استفاده کنیم که هر کدام از این دسته تصاویر، جهات چپ یا راست را نمایندگی کند. مثلا یک دسته از این تصاویر می توانند به این شکل باشند که یک نقاشی یا عکس در سمت راست صحنه و در دسته ى دیگر، در سمت چپ صحنه قرار داشته باشد؛ یا اینکه در یک دسته از این تصاویر، یک شیء یا موجود زنده مثلاً یک پرنده در سمت چپ و در دسته ى دیگر، در سمت راست یک شیء یکسان قرار داشته باشد. مثلاً در یک دسته از تصاویر، پرنده در سمت چپ درخت و در دسته تصاویر دیگر، همان پرنده در سمت راست همان درخت قرار داشته باشد. یا می توانیم از تصاویری استفاده کنیم که در برخی از آنها فردی به سمت راست و در برخی دیگر، همان فرد به سمت چپ اشاره می کند. کودک باید این تصاویر را از یکدیگر جدا کند. فرآیند جداسازی در مطلب جداگانهای به شکل مفصل توضیح داده شده است و برای مطالعه ى آن می توانید به اینجا مراجعه کنید. این ایده و اصل کلی می تواند به شکل های مختلفی پیادهسازی شود که برخی از آنها را در تصاویری که در ادامه میآید می بینید.
