یادگیری به بیان ساده به خاطر سپردن اطلاعات و به خاطر آوردن آنها در مواقع لزوم است. اطلاعاتی که به خاطر سپرده می شوند شکل های مختلفی دارند. این اطلاعات از طریق حواس به مغز می رسند و در اساسی ترین و ابتدایی ترین حالت، احساسی را در ما به وجود می آورند. احساس شنیدن صدا، احساس حرکت کردن چیزی روی پوستمان، احساس گرما یا سرما و غیره. به اینها تجربه های حسی می گوییم. همین تجربه های حسی پایه ی تمام یادگیری های ما هستند.
در ابتدا و قبل از آنکه زبان به اندازه ى کافی در کودک رشد کند، اطلاعات وارد شده به مغز او صرفا منجر به تجربه های حسی می شوند و اینگونه کودک جهان اطرافش را در قالب مجموعه ای از تجربیات حسی درک می کند. جهان کودک در این مرحله مجموعه ای از صداها، تجربیات لمسی، بوها، رنگ ها، شکل ها و مثل اینهاست. در این مرحله، برای کودک چیزی فراتر از تجربه های حسی وجود ندارد. کودک این تجربه های حسی را به خاطر می سپارد و برخی از آنها را با برخی دیگر مرتبط می کند و اینچنین سازمان شناختی خود را به تدریج شکل می دهد. این سطحی از یادگیری است. در این مرحله، کودک ارتباطی مستقیم و شهودی با محیط دارد و هر آنچه را که در اطرافش هست، با یک تجربه ى حسی مرتبط می کند. به تدریج که زبان در او رشد می کند این توانایی را به دست می آورد که بر این تجربه های حسی، برچسب هایی کلامی بزند؛ اصطلاحا بر آنها نامى می گذارد و با شنیدن این نام ها آن تجربه ها را به یاد می آورد. اینجا علاوه بر تجربه هاى حسی، برچسب های کلامی که به این تجربه ها اشاره کرده و به آنها ارجاع می دهند هم به سازمان شناختی کودک اضافه شده اند؛ اما کودک قادر به بیان این برچسب ها نیست و صرفا با شنیدن، آنها را درک کرده و به تجربه ى حسی مناسب ارجاع می دهد. در نهایت توانایی بیان را کسب می کند.
آموزش مفاهیم شناختی، بر مبناى روند طبیعی رشد شناختی و یادگیری دارای سه مرحله ى اساسی است. در مرحله ى اول به کودک کمک می کنیم تا مفهوم مورد نظر را به صورت عملی و با انجام فعالیت هایی، تجربه کند و بعد از آن بتواند آن را تمیز دهد. یعنی در این مرحله، تمرکز بر ایجاد یک تجربه ى حسی از مفهوم مورد نظر، در کودک است. پس از آن، تلاش می کنیم که کودک، درکی متمایز از این تجربه ى حسی نسبت به سایر تجربه های حسی همرده و نزدیک به آن داشته باشد. مثلا اگر قرار باشد رنگ قرمز را به کودک آموزش دهیم، در این مرحله با ترتیب دادن فعالیت های مناسبی به کودک کمک میکنیم که رنگ قرمز را تجربه کند. به بیان سادهتر او را در فعالیتهایی شرکت میدهیم که در حین انجام آن ها، به شکلهای مختلف با رنگ قرمز و یا حتی به طور کلی با رنگها سر و کار داشته باشد و رنگهای مختلف را مشاهده کند. بعد از آن باید بتواند بین رنگ قرمز و سایر رنگ ها تمایز قائل شود. در این مرحله لازم نیست که کودک اسم رنگ ها را بداند یا حتی لازم نیست که ما اسمی از رنگ ها به میان آوریم. صرفاً هدف این است که کودک با دیدن رنگ ها، هر کدام را تشخیص دهد و رنگهای مثل هم را کنار هم قرار دهد. پس در این مرحله، یعنی مرحله ى اول آموزش، ما دو هدف را دنبال می کنیم: هدف اول تجربه کردن مفهوم مورد نظر در عمل و مواجه شدن کودک با آن مفهوم و به نوعی، حس کردن آن مفهوم است و هدف دوم تمایز قائل شدن بین شکل ها و انواع مختلف آن مفهوم؛ مثلاً تمایز قائل شدن بین انواع مختلف مفهوم شکل. یعنی اینکه کودک بتواند بین شکل های دایره، مربع و مثلث تمیز قائل شود و برای هر کدام شخصیتی جداگانه تعریف کند. در مورد هر کدام از این اهداف می توانید در این صفحه (جلب توجه) و این صفحه (تمایز) جزئیات را مطالعه کنید.
مرحله اول آموزش عموماً درکی (غیرکلامی) و مبتنی بر حس است. سعی ما ایجاد یک حس و تجربه ى زنده از مفهوم مورد نظر برای کودک است. بنابراین از کودک انتظارات کلامی نداریم؛ یعنی از کودک انتظار نداریم که اسمی روی مفهوم مورد نظر بگذارد. هدف کلیتر مرحله ى اول آموزش، به وجود آوردن، خلق کردن و در واقع هست کردن مفهوم مورد آموزش برای کودک و جلب توجه او به آن مفهوم است.
در مرحله ى دوم، سراغ نامگذاری می رویم. یعنی تلاش میکنیم که کودک یک اسم روی موضوع مورد آموزش بگذارد؛ مثلاً اسم یا کلمه ى قرمز را روی رنگ قرمز بگذارد. وقتی صحبت از آموزش مفاهیم شناختی می شود، عموماً این مرحله به ذهن می آید و تصور عمومی بر آن است که آموزش مفاهیم شناختی یعنی اینکه کودک بتواند اسم این مفاهیم را یاد بگیرد، در حالیکه این تنها بخشی از مسیر آموزش است و نه همه ی آن و این موضوعی است که باید به آن دقت و آن را در کار خود لحاظ کنیم. چراکه اگر ما اینطور تصور کنیم که آموزش مفاهیم شناختی همان نامگذاری روی این مفاهیم توسط کودک است، آموزشی بی پشتوانه را برای کودک رقم خواهیم زد و حتی اگر موفق شویم اسم چند مفهوم را به کودک بیاموزیم، این یادگیری پایدار نخواهد بود؛ زیرا پایه و زمینه ى لازم برای آن فراهم نشده و نقطه ى شروع مناسبی برای آموزش نداشتهایم. یعنی از میانه ى مسیر شروع به آموزش کرده ایم. جزئیات مرحله ى نامگذاری را در این صفحه مطالعه کنید.
مرحله ى سوم و آخرین مرحله از آموزش مفاهیم شناختی، مرحله ای است که کودک باید اسم مفاهیم را بیان کند. در واقع در این مرحله، تأکید بر بیان است؛ بیان اسم هر مفهوم. کودک در این مرحله یاد میگیرد که برای ارجاع دادن به مفاهیمی که به او آموختیم، از نام آن مفهوم استفاده کند.
تذکر چند نکته:
مجزا کردن این سه مرحله از یکدیگر به این معنا نیست که در عمل، این سه، به شکل مجزا اتفاق می افتند و ما باید این مراحل را جدا از هم اجرا کنیم. بلکه هدف، تأکید بر چگونگی مسیر یادگیری و توجه دادن به جزئیات و اجزای آن و کمک به ارزیابی وضعیت کودک نسبت به یک مفهوم است؛ اینکه در کدام سطح یادگیری آن مفهوم قرار دارد و تمرکز ما در حال حاضر باید بر کدام مرحله از این سه گانه باشد. از طرفی رعایت و توجه به ترتیب این مراحل، تضمین کننده ى آموزش و یادگیری ای آسان تر و پایدارتر است. بنابراین هرچند این سه مرحله، استقلال مطلقی نداشته و با یکدیگر همپوشانی دارند، ترتیب آنها به همین شکل و رعایت این ترتیب در امر آموزش ضروری است.
آموزش هر کدام از مفاهیم را در بخش هایى مجزا، در قالب فعالیتهایی ارائه کردم. عمده ترین خصوصیت این فعالیتها جلب توجه کودک به مفهوم مورد آموزش و ایجاد تجربه ای از آن مفهوم برای اوست. به نظرم، این مهمترین هنر ما در امر آموزش مفاهیم و دشوارترین بخش آن است. چراکه مفاهیم برخلاف اشیاء، قابل اشاره نبوده و عموما به سادگی موضوع توجه و تجربه ى کودک قرار نمی گیرند.
پس از آنکه کودک توانست به مرحله ى بیان تسلط پیدا کند، باید با شرکت دادن او در فعالیت های مختلف و فراهم کردن شرایط مناسب، امکان تعمیم این آموخته را برای او فراهم کنیم.
اصولا روند آموزش، از محیط و با استفاده از اشیاء موجود در آن آغاز شده و به تدریج به سمت آموزش مبتنی بر تصویر و در بستر کتاب پیش می رود. باید توجه کنیم که آموزش با استفاده از اشیاء و به صورت عینی و چندحسی، با آموزش مبتنی بر تصویر و در بستر کتاب متفاوت و برای کودک در حکم دو دنیای مختلف است. برای انتقال از اشیاء به تصویر، باید به نحوی دانشی که کودک از طریق دستکاری اشیاء و سر و کله زدن با آنها کسب کرده است را به دنیای تصویر و کتاب انتقال دهیم. یکی از راهکارها، استفاده از فعالیتهایی است که ترکیبی از دنیای اشیاء و دنیای تصویر باشد. مثلا جاگذاری اشیاء دایره و مربع شکل روی دایره و مربع های ترسیم شده روی کاغذ.
در مورد آموزش مبتنی بر تصویر در این صفحه مطالب بیشتری بخوانید.
همچنانکه گفته شد، یادگیری برخاسته از تجربه های حسی است و ریشه در آن دارد. پس از آن، نامی بر این تجربه ها گذاشته شده و این نام، ارزشى معادل آن تجربه پیدا کرده و به جای آن استفاده می شود. سپس کودک حول هر آموخته، شبکه ای از آموخته های دیگر را گرد می آورد و با آن مرتبط می کند. این آموخته ها عموما ویژگی هاى آموخته ى مرکزی هستند. مثلا زمانی که کودک سیب را آموخت، به تدریج با رنگ، مزه، بو و سایر ویژگی های آن هم آشنا شده و آنها را با سیب مرتبط می کند. اصطلاحا دانش خود را درباره ى چیزهایی که آموخته، گسترش می دهد. در مرحله ى بعدی دست به طبقه بندی می زند. تا قبل از این مرحله، توجه کودک صرفا بر یک موضوع متمرکز بود. مثلا در مورد همان سیب، توجه کودک صرفا بر آن متمرکز بود. در ابتدا تجربه ای حسی از سیب داشت. سپس نامی بر آن گذاشت و در مرحله ى بعد، ویژگی هایی را به آن مربوط کرد. همانطور که ملاحظه می کنید، مرکز همه ی این اتفاقات، سیب است. اما در مرحله ى طبقه بندی، کودک به بیش از یک موضوع توجه کرده و ویژگی های آنها را با هم مقایسه می کند و بر اساس نتیجه ى این مقایسه برخی از موضوعات را در یک طبقه یا دسته قرار می دهد و نامی برای آن دسته قائل می شود. مثلا به سیب و گلابی توجه کرده و آنها را با هم مقایسه می کند و در نهایت آنها را در گروه (طبقه یا دسته) میوه ها قرار می دهد. اساس طبقه بندی، مقایسه است.
در نهایت می تواند بر اساس دانسته های خود دست به عمل بزند.
